تحلیل معناشناسی (Semantics): چرا قرآن کریم در اینجا از واژه‌ی «خَلَقَ» استفاده نکرده است؟ «خلق» به معنای آفرینش اولیه و اندازه‌گیری است، اما «جعل» ناظر به «گردانیدن» و «قرار دادن» چیزی با هدفی مشخص است. در این سیاق، بحث بر سرِ آفرینشِ صرفِ ماده‌ی زمین نیست، بلکه سخن از «قابل سکونت کردن» و «آماده‌سازی» آن برای انسان (لَکُم) است.

شهود ریاضی: در کورپوس قرآنی، فعل «جعل» در بسیاری از موارد با مفعول دوم همراه است (زمین را -> بستر قرار داد). این ساختار نحوی دو مفعولی، نشان‌دهنده تغییر ماهیت و کارکرد است؛ یعنی تبدیل آشوب به نظم و سکونت.

تقابل واژگانی (Lexical Contrast):

1. فِراش: از ریشه «ف ر ش» به معنای گستردن است. انتخاب این واژه به جای «مهد» (گهواره) یا «قرار» (جایگاه)، حس راحتی، نرمی و آمادگی برای استراحت را متبادر می‌کند. زمین، سنگلاخی خشن نیست، بلکه بستری مهیاست.

1. بِناء: اسم مکان یا مصدر به معنای بنا شده. آسمان در این تصویرسازی، صرفاً یک فضای خالی نیست، بلکه یک «سازه» مهندسی شده (Structure) است که دارای استحکام و نظم است. علم الاشتقاق نشان می‌دهد که «بنا» متضمن اتصال اجزا به یکدیگر برای ایجاد سرپناه است.

ریخت‌شناسی (Morphology): استفاده از باب افعال (أَنزَلَ) دلالت بر نزول دفعی و هدفمند دارد (در مقابل نَزَّلَ که نزول تدریجی است). نکره بودن واژه «مَاءً» (آبی) بیانگر عظمت و نوعِ خاصی از آب است که حیات‌بخش است.

تحلیل فرآیندی: حرف «فاء» در «فَأَخْرَجَ» (پس خارج کرد)، فایِ سببیه و تعقیبیه است؛ بدین معنا که رویش گیاهان، نتیجه‌ی مستقیم و بی‌فاصله‌ی نزول باران است. این توالی، یک قانون علمی (علیت) را در زبان قرآن کریم تثبیت می‌کند.

دقت واژگانی: چرا نفرمود «شرکاء» یا «آلهة»؟ واژه «نِدّ» (جمع: انداد) به معنای «مثل و مانند» است که در برابر چیزی قد علم کند و با آن مخالفت ورزد. انتخاب این واژه بسیار ظریف است؛ قرآن کریم نمی‌گوید شما رسماً خدایان دیگری می‌پرستید، بلکه هشدار می‌دهد که هر چیزی را که در شأن و منزلت (تأثیرگذاری در زندگی) هم‌تراز خدا بدانید، «نِدّ» او قرار داده‌اید.

پایان‌بندی شناختی: عبارت «وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ» (در حالی که می‌دانید)، ارجاع به وجدان و عقل فطری بشر است. یعنی با مشاهده‌ی این نظم (زمین، آسمان، باران، رزق)، علمِ حضوری دارید که بت‌ها یا اسباب مادی، خالق این سیستم نیستند.

© ۱۴۰۴ | تحقیق و تدوین:

صادق خادمی

. تمامی حقوق معنوی محفوظ است.

﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ﴾

«يا چون [كسانى كه در معرض‏] رگبارى از آسمان- كه در آن تاريكي‎ها و رعد و برقى است- [قرار گرفته‏اند]» (البقرة: ۱۹).

«صيّب» منطقه‌ى جوّى است. ﴿كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ يعنى در اين منطقه‏ی جوّى خيلى چيزها وجود دارد كه يكى از آن‏ها پرورش صيّب است.

﴿وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً﴾

«و از آسمان آبى فرود آورد» (البقرة: ۲۲).

همچنان‎که بناى آسمان نشْوى است، در اين¬جا نيز نشْوى است. در ظرف بناى آسمان، سخن از وجود فضا، كره و ستاره است؛ ولى در اين¬جا از آثارى كه در اين محدوده وجود دارد، سخن مى‏رود. همه جاى آسمان ابر و بخار ندارد و داراى صيب نيست؛ بلكه منطقه‏اى از جوّ چنين است.

﴿فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ﴾

«بر آنان كه ستم كردند به سزاى اين¬كه نافرمانى پيشه كرده بودند، عذابى از آسمان فرو فرستاديم» (البقرة: ۵۹).

﴿رِجْزا مِنَ السَّمَاءِ﴾ نشْوى مى‏شود. سخن از ﴿مِنَ السَّمَاءِ﴾ است و نه سماء؛ يعنى در مناطقى از فضاى جوّى، مواد مختلف مذاب، مايع و ماده وجود دارد كه به‏طور علمى همه قابل باردار شدن و نزول نمودن روى زمين است… در فراز ﴿بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ﴾ دليل نزول رجز بیان می‏شود. به عبارتی این كارهاى ما است كه رجزآفرين مى‏شود… اين‏كه مؤمنان مى‏گويند: بلاهايى كه نازل مى‏شود براى اعمال ما است، سخن درستى است؛ ولى تا آن‏را به آزمايشگاه نبريم، دنيا از ما نمى‏پذيرد. تنفسى كه در هنگام آزار، آزاد مى‏شود، با تنفسى كه هنگام خدمت و عبادت آزاد مى‏شود، متفاوت است و هر دو اثری جداگانه بر جوّ دارد.

﴿قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا﴾

«ما [به هر سو] گردانيدنِ رويت در آسمان را نيك مى‏بينيم. پس [باش تا] تو را به قبله‏اى كه بدان خشنود شوى برگردانيم» (البقرة: ۱۴۴).

مراد از اين سماء، كدام سماء است؟ نمازگزار در قنوت كجا را مى‏نگرد. اگر بسيار بالا را نگاه كند، نماز او دچار اشكال مى‏شود. پس اين سماء يعنى همين كف دستت را كه نگاه مى‏كنى. اين¬جا هم نشْوى است. به‏طور كلى فى¬السماء، الى¬السماء و من¬السماء، نشْوى است و براى همين پايين است.

﴿وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا…﴾

«و [همچنين‏] آبى كه خدا از آسمان فرو فرستاده، و با آن، زمين را پس از مردنش زنده گردانيده…» (البقرة: ۱۶۴).

﴿مِنَ السَّمَاءِ﴾ در اين¬جا نيز همين پايين است؛ چراكه سخن از آب است. باران از بالای ابرها نمى‏آيد و زاييده‏ى همين ابرهايى است كه در پايين هستند… وقتى خداوند مى‏خواهد اين‏ها پايين بريزد، گاه باران مى‏ريزد و گاه تگرگ. گاه «رِجز» مى‏ريزد و گاه «سجّيل». هر كدام از اين‏ها از يك منطقه‏ى جوّى فرو مى‏ريزند، اما همه همين بالا درست مى‏شوند.

﴿أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا﴾

«آيا آفرينش شما دشوارتر است يا آسمانى كه [او] آن‏را برپا كرده است؟ سقفش را برافراشت و آن‏را [به اندازه‏ی معيّن‏] درست كرد، و شَبَش را تيره و روزش را آشكار گردانيد» (النازعات: ۲۷-۲۹).

مراد از اين سماء، صيب و بخار و دود نيست، بلكه ساختار كيوانى و نظام كيهانى مورد نظر است. ستاره و افلاك، ظرف بنا است.

﴿وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ﴾

«و آسمان را به قدرت خود برافراشتيم، و بى‏گمان، ما [آسمان‏ را] گستراننده¬ایم» (الذاریات: ۴۷).

آسمان روز به روز بزرگ‎تر مى‏شود… جامعه‏شناسان مى‏گويند چون بشر در حال زياد شدن است، در نهايت به تنگى جا و كمبود رزق و انرژى مبتلا مى‏شود، ولى حرف آنان درست نيست؛ چرا كه قرآن کریم كريم مى‏فرمايد: ﴿وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ﴾. هرقدر جمعيت روی زمین زياد ‏شود، ولى به تكامل جمعيت، كره‏ى ارض و آسمان نیز توسعه پيدا مى‏كند.

﴿إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ﴾

«ما آسمان اين دنيا را به زيور ستارگان آراستيم» (الصافات: ۶).

اين سماء تصريح در سماء دنيا دارد. ستارگان و كواكب، زينت آسمان دنيا هستند و براى دست‏يابى به ديگر آسمان‏ها، بايد بالاتر از آسمان دنیا رفت.

﴿وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الأرْضِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ﴾

«و [خداوند] آسمان را نگاه مى‏دارد تا [مبادا] بر زمين فرو افتد، مگر به اذن خودش» (الحج: ۶۵).

این خداوند است كه آسمان را نگاه مى‏دارد تا بر زمين نيفتد. پس اگر آسمان بر زمين فرو افتاد، به اذن خدا است. حال مراد از سماء چيست؟ آيا باران مورد نظر است و يا ابر و يا آن¬كه اصلا سماء چيز ديگرى است كه ممكن است بيفتد.

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لاَ تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ…﴾

«در حقيقت، كسانى كه آيات ما را دروغ شمردند و از [پذيرفتن‏] آن‎ها تكبّر ورزيدند، درهاى آسمان برايشان ‏گشوده نمی‏شود…» (الأعراف: ۴۰).

درهاى آسمان به روى تكذيب¬كنندگان و مستكبران باز نمى‏شود. اما آنان¬كه اين ويژگى را ندارند چه؟ آيا درهاى آسمان به روى مؤمنان باز مى‏شود؟ اصلا آيا آسمان در دارد كه باز شود؟ آرى! آسمان، متصل و يك¬تكه نيست؛ بلكه همه‏ى عوالم، مفتّح¬الابواب هستند.

﴿وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آَمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ…﴾

«و اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند، قطعاً بركاتى از آسمان و زمين برايشان مى‏گشوديم…» (الأعراف: ۹۶).

اگر مردمان، اهل ايمان و تقوا شوند، بركات آسمان‏ها و زمين بر آنان باز مى‏شود. اين بركات نیز همه بالا است، اما اين‏كه چگونه آن‏ها را بيابيم و آن‏ها را از بالا به سمت پايين بكشيم، مهم است؟ آن‎چه مهم است، شدنى بودن آن است.

﴿يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابا مِنَ السَّمَاءِ﴾

«اهل كتاب از تو مى‏خواهند كه [يكباره‏] كتابى از آسمان بر آنان فرود آورى» (النساء: ۱۵۳).

کتاب از آن¬جايى نازل نمى‏شود كه «رجز» و «صيّب» و ابر مى‏آيد. کتاب چون وحى است، از جايگاه رفیعی نازل مى‏شود… در بالای سر ما شوری برپا است و موجودات جوّ، همواره پرسه مى‏زنند و در پى يك نفر مى‏گردند كه خود را بر او غالب كنند… شما دست بر آسمان نياويزيد، بلكه لقمه‏ى خوراك خويش را حلال نماييد و دست بر سفره‏ی حلال ببرید تا فرودگاه دل شما آماده شود، آن‏گاه است كه آنان بر شما نازل خواهند گشت.

﴿اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنْزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ﴾

«بار الها! پروردگارا، از آسمان، مائده‏ای بر ما فرو فرست» (المائدة: ۱۱۴).

از اين سماء، مائده نازل مى‏شود. اين مائده‏ها را از بهشت نمى‏آورند، بلكه چندان از ما دور نيست… اگر ما بتوانيم در كشورمان استخبارات سماوى را دريابيم، ديگر لازم نيست نيرو به کار بگیریم تا بفهمیم كه اين و آن مى‏خواهند چه كنند. استخبارات سماويه همه‏ى استخبارات ارضى را بيان مى‏كند… به واقع ما از قرآن کریم كريم هیچ استفاده‏اى نكرده‏ايم، درحالى‎كه قرآن کریم كريم كتابى كاربردى است.

﴿يُدَبِّرُ الأمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأرْضِ﴾

«كار [جهان‏] را از آسمان [گرفته‏] تا زمين، اداره مى‏كند» (السجدة: ۵).

تدبيرات ارضى از سماء است. از بالا تدبير مى‏شود و پايين مى‏آيد. اما كدام سماء؟ سماء امر، سماء قضا و يا سماء قدَر و يا…؟ هفت آسمان نداريم، بلكه هفتاد، هفتصد و هفت هزار آسمان هم داريم. «هفت» علامت كثرت است. تدبير امر نیز از آسمان به زمين است. اين سماء، سماء ابر و دود و رِجز نيست؛ بلكه عالم امر، عالم قضا، عالم قدَر، عالم علم و… است.

﴿اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَمِنَ الأرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الأمْرُ بَيْنَهُنَّ﴾

«خدا همان كسى است كه هفت آسمان و از زمين همانند آن‏را آفريد. امر [او] پیوسته در میان آنها نازل می‌شود» (الطلاق: ۱۲).

همچنان‎که گفتيم سماوات سبع، صِرف هفت آسمان نيست؛ بلكه هفتصد، هفت‏هزار، هفتادهزار و همين¬طور بالاتر از اين تعداد است؛ ولى چون در دست مردم نيست، از آن با عنوان هفت ياد مى‏شود… سماوات در دست بشر نيست؛ ازاين‌رو نمى‏تواند منكر آن شود.

Reference:

Khademi, Sadegh. Tafsir Sadegh. Official Website, 1404.

© کلیه حقوق برای صادق خادمی محفوظ است.