کتاب اسماء و صفات الهی

مراتب ذکر الله و آثار تخلق به آن

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه نود و سوم)

دیباچه

ذکر الهی، به‌ویژه ذکر شریف «الله»، دروازه‌ای است به سوی معرفت و وصول به حق. این کتاب، با الهام از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره و تحلیل‌های تفصیلی، به بررسی مراتب هفت‌گانه ذکر «الله» و آثار تخلق به آن می‌پردازد.

بخش یکم: اصول و اهمیت تخلق به ذکر الهی

تخلق به اذکار الهی، به‌ویژه ذکر «الله»، سفری است که ذاکر را از ظاهر به باطن و از حس به فنا می‌رساند. این مسیر، نیازمند رعایت اصولی است که ذکر را از قرائتی صرف به تجربه‌ای تحول‌آفرین بدل می‌سازد. ذکر بدون اصول، چون بذری است که در خاک نامناسب کاشته شود؛ ثمر نمی‌دهد جز ثوابی ظاهری. اهل معنا و صاحبان تجربه تأکید دارند که ذکر باید با توجه، انابت و مراتب خاص دنبال شود تا ذاکر را به مقام قرب ربوبی نائل گرداند.

تبیین اهمیت اصول تخلق

ذکر، چون چشمه‌ای زلال است که تنها با ظرف پاکیزه دل، می‌تواند جان ذاکر را سیراب کند. بدون رعایت اصول، ذکر در حد لفظ باقی می‌ماند و از اثر انشایی محروم می‌گردد. این اصل، ضرورت رویکردی نظام‌مند و آگاهانه را در سلوک ذکر تأیید می‌کند. ذکر، اگر با توجه و مداومت همراه شود، نه‌تنها نفس را از رذائل پاک می‌کند، بلکه ذاکر را به هویتی متعالی رهنمون می‌سازد.

جمع‌بندی بخش یکم

اصول تخلق به ذکر، بنیان سلوک معنوی است. این اصول، ذاکر را از قرائت ظاهری به تجربه‌ای عمیق و تحول‌آفرین هدایت می‌کنند. ذکر «الله»، به‌عنوان اسم اعظم، در این مسیر نقشی بی‌بدیل دارد و با رعایت اصول، ذاکر را به سوی معرفت و قرب ربوبی سوق می‌دهد.

بخش دوم: مراتب هفت‌گانه ذکر الهی

ذکر الهی، چون نردبانی است که ذاکر را از خاک به افلاک می‌رساند. این نردبان، هفت پله دارد که هر یک، ذاکر را به مرتبه‌ای بالاتر از وجود و معرفت رهنمون می‌سازد. این مراتب، که در درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره با دقت تبیین شده‌اند، عبارت‌اند از: غالبی، نفسی، قلبی، سری، روحی (خفی)، عینی و غیبی.

مرتبه غالبی: ذکر لفظی و ظاهری

در مرتبه غالبی، ذکر در ظرف حس و محسوسات جاری است. ذاکر، با تلفظ و توجه اولیه، ذکر را آغاز می‌کند، اما این ذکر هنوز هویت عمیقی ندارد. چون نسیمی است که بر سطح آب می‌گذرد، اما ژرفای آن را متأثر نمی‌سازد. در این مرتبه، ذاکر ممکن است همچنان گرفتار منافیات ذکر، مانند غم رزق یا رذائل اخلاقی، باشد. ذکر غالبی، اگر در این سطح بماند، چون غذایی تکراری، دل را می‌زند و تازگی خود را از دست می‌دهد.

مرتبه نفسی: تخلق نفس به ذکر

در مرتبه نفسی، ذکر به نفس ذاکر رسوخ کرده و چون رنگی بر بوم دل، آن را متأثر می‌سازد. این مرتبه، آغاز تحول واقعی است؛ جایی که ذکر، رذائل اخلاقی را دفع کرده و ذاکر را از ضمائم نفسانی پاک می‌گرداند. ذاکری که در این مرتبه است، دیگر به منافیات ذکر توجه ندارد و نفس او با ذکر متخلق می‌شود. این تخلق، چون آبی است که خاک تشنه را سیراب کرده و آن را به باروری می‌رساند.

مرتبه قلبی: صفا و احاطه ذکر

ذکر قلبی، چون نوری است که قلب ذاکر را روشن می‌سازد. در این مرتبه، ذکر به قلب احاطه دارد و صفا می‌آورد. ذاکر، چه در خواب و چه در بیداری، ذکر را در قلب خود جاری می‌یابد، بی‌آنکه منافیاتی به ذهنش خطور کند. این مرتبه، چون چشمه‌ای است که بی‌وقفه جاری است و قلب را از هر آلودگی پاک می‌کند.

مرتبه سری: نفوذ ذکر به ذات

در مرتبه سری، ذکر به سر و هویت ذاکر نفوذ کرده و غیریت را برمی‌دارد. در این مقام، غیر در ذاکر اثری ندارد و ذکر، چون خورشیدی است که همه سایه‌ها را محو می‌کند. ذاکر در این مرتبه، از هر آنچه غیر ذکر است، بی‌نیاز می‌شود و هویت او با ذکر یکی می‌گردد.

مرتبه روحی (خفی): ذکر غیرارادی و دائمی

ذکر خفی، چون تنفسی است که جزء وجود ذاکر شده و بی‌نیاز از اراده جاری است. در این مرتبه، ذکر در جان ذاکر لانه کرده و او را حفظ می‌کند، نه آنکه ذاکر ذکر را نگه دارد. ذاکر در حال خوردن، خوابیدن یا کار، ذکر را دارد، بی‌آنکه قصدی برای آن داشته باشد. این ذکر، چون جویباری است که در اعماق وجود جاری است و هیچ مانعی آن را باز نمی‌دارد.

مرتبه عینی: ظهور آثار

در مرتبه عینی، آثار ذکر چون شکوفه‌هایی بر شاخسار وجود ذاکر ظاهر می‌شوند. ذکر همچنان خفی است، اما شوق و شور آن در ذاکر و گاه در دیگران نمایان می‌گردد. این مرتبه، چون آینه‌ای است که نور ذکر را بازمی‌تاباند، بی‌آنکه خود ذکر آشکار شود.

مرتبه غیبی: فنا در مذکور

مرتبه غیبی، اوج سلوک ذاکر است؛ جایی که ذاکر و ذکر محو شده و تنها مذکور باقی می‌ماند. در این مقام، نه نفس، نه قلب و نه آثار ذکر باقی است؛ تنها حق حاضر است. این مرتبه، چون دریایی است که قطره وجود ذاکر در آن محو می‌شود و جز وحدت حق چیزی به جا نمی‌ماند.

جمع‌بندی بخش دوم

مراتب هفت‌گانه ذکر، مسیری است که ذاکر را از حس به فنا و از ظاهر به باطن هدایت می‌کند. هر مرتبه، گامی است به سوی قرب الهی، و ذکر «الله»، به‌عنوان اسم اعظم، این مسیر را با قدرتی بی‌مانند هموار می‌سازد. این مراتب، نه‌تنها تحول ذاکر را نشان می‌دهند، بلکه نقشه‌ای جامع برای سلوک معنوی ارائه می‌کنند.

بخش سوم: ویژگی‌ها و چالش‌های ذکر غالبی

ذکر غالبی، چون بذری است که در خاک حس کاشته می‌شود، اما اگر آبیاری نشود، به بار نمی‌نشیند. این مرتبه، با محدودیت‌هایی همراه است که ذاکر را از اثر کامل ذکر محروم می‌سازد.

محدودیت‌های ذکر غالبی

در مرتبه غالبی، ذکر هنوز در سطح لفظ و حس باقی است. ذاکر ممکن است گرفتار منافیاتی چون غم رزق یا رذائل اخلاقی باشد. ذکر در این مرحله، چون غذایی تکراری، تازگی خود را از دست می‌دهد و دل ذاکر را می‌زند. اگر ذاکر در این مرتبه بماند، چون کودکی دله می‌شود که از هر ذکر زود خسته شده و آن را عوض می‌کند.

ضرورت صبر و مداومت

برای عبور از مرتبه غالبی، صبر و مداومت لازم است. ذاکر باید چون کشاورزی صبور، بذر ذکر را آبیاری کند تا به مرتبه نفسی و بالاتر ارتقا یابد. بدون این مداومت، ذکر در سطح ظاهر باقی مانده و اثری جز ثواب ظاهری ندارد.

جمع‌بندی بخش سوم

ذکر غالبی، آغاز مسیر سلوک است، اما محدودیت‌های آن، ذاکر را به صبر و توجه فرا می‌خواند. این مرتبه، اگرچه نقطه شروع است، اما بدون ارتقا به مراتب بالاتر، ذاکر را در سطح حس و ظاهر نگه می‌دارد.

بخش چهارم: ذکر نفسی و دفع رذائل

ذکر نفسی، چون کیمیایی است که نفس ذاکر را از آلودگی‌ها پاک کرده و آن را به رنگ ذکر درمی‌آورد. این مرتبه، آغاز تحول واقعی ذاکر است.

ویژگی‌های ذکر نفسی

در این مرتبه، ذکر به نفس رسوخ کرده و رذائل اخلاقی را دفع می‌کند. ذاکر، دیگر به منافیات ذکر، مانند حرص یا غم، توجه ندارد و نفس او با ذکر متخلق می‌شود. این تخلق، چون جویباری است که خاک نفس را سیراب کرده و آن را از سنگلاخ رذائل آزاد می‌سازد.

تحول ذاکر در مرتبه نفسی

ذکر نفسی، ذاکر را از ضمائم نفسانی پاک می‌کند. برخلاف مرتبه غالبی که منافیات را تحمل می‌کند، در این مرتبه، ذکر چون سپری است که نفس را از هجوم رذائل حفظ می‌کند. این تحول، ذاکر را به سوی صفا و قرب الهی هدایت می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

ذکر نفسی، نقطه عطفی در سلوک ذاکر است. این مرتبه، با دفع رذائل و تخلق نفس به ذکر، ذاکر را به سوی مراتب بالاتر آماده می‌سازد. این تحول، نشان‌دهنده قدرت ذکر در تغییر هویت ذاکر است.

بخش پنجم: ذکر خفی و دائمیت آن

ذکر خفی، چون جریانی پنهان در اعماق وجود ذاکر است که بی‌نیاز از اراده، در همه حالات جاری است. این مرتبه، اوج انس با ذکر و تبدیل آن به جزء ذاتی ذاکر را نشان می‌دهد.

ویژگی‌های ذکر خفی

در مرتبه خفی، ذکر ارادی نیست و جزء وجود ذاکر شده است. ذاکر، در حال خوردن، خوابیدن یا کار، ذکر را دارد، بی‌آنکه قصدی برای آن داشته باشد. ذکر، چون تنفسی است که بی‌وقفه جاری است و ذاکر را حفظ می‌کند.

تفاوت با مراتب قبلی

در مراتب پیشین، ذاکر ذکر را حفظ می‌کرد، اما در ذکر خفی، ذکر ذاکر را نگه می‌دارد. این دائمیت، چون نوری است که در تاریکی وجود ذاکر می‌درخشد و او را از غفلت باز می‌دارد.

جمع‌بندی بخش پنجم

ذکر خفی، مرتبه‌ای است که ذکر به ذات ذاکر تبدیل شده و بی‌نیاز از اراده، او را در مسیر قرب الهی نگه می‌دارد. این مرتبه، نشان‌دهنده انس کامل ذاکر با ذکر و تحول عمیق وجودی اوست.

بخش ششم: ذکر عینی و غیبی

مراتب عینی و غیبی، اوج سلوک ذکر هستند؛ جایی که آثار ذکر ظاهر شده و ذاکر در مذکور محو می‌گردد.

مرتبه عینی: ظهور آثار

در مرتبه عینی، آثار ذکر چون شوق و شور در ذاکر ظاهر می‌شوند، اما خود ذکر پنهان است. این مرتبه، چون آینه‌ای است که نور ذکر را بازمی‌تاباند و دیگران نیز گاه این آثار را درک می‌کنند.

مرتبه غیبی: فنا در مذکور

در مرتبه غیبی، ذاکر و ذکر محو شده و تنها مذکور باقی است. این مقام، چون دریایی است که قطره وجود ذاکر در آن غرق می‌شود و جز وحدت حق چیزی به جا نمی‌ماند.

جمع‌بندی بخش ششم

مراتب عینی و غیبی، اوج سلوک ذاکر را نشان می‌دهند. در عینی، آثار ذکر ظاهر شده و در غیبی، ذاکر به فنا رسیده و تنها مذکور حاضر است. این مراتب، هدف نهایی سلوک ذکر را تبیین می‌کنند.

بخش هفتم: ذکر الله و هویت صاحب هيبت

ذکر «الله»، چون کلیدی است که درهای معرفت و هيبت را به روی ذاکر می‌گشاید. این ذکر، ذاکر را به مقامی می‌رساند که بر دشمن هرگونه تصرف می‌کند، بی‌آنکه محدود به قهریات باشد.

تفاوت ذکر الله با اسماء قهری

اسماء قهری، مانند قاطع و باطش، دشمن را نابود می‌کنند، اما ذکر «الله» ذاکر را صاحب هيبت ساخته و به او اختیار می‌دهد تا دشمن را بترساند، بیمار کند یا دفع نماید. مثال حضرت موسی بن جعفر علیه‌السلام نشان می‌دهد که ذکر «الله» دشمن را بدون نابودی دفع می‌کند، برخلاف قاطع که تیر خلاص می‌زند.

مثال عملی: موسی بن جعفر علیه‌السلام

در روایتی، هنگامی که دشمن به نیمه‌شب به سراغ حضرت موسی بن جعفر علیه‌السلام می‌آید، ایشان با هيبت ذکر «الله» او را دفع می‌کنند، بی‌آنکه به نابودی او اقدام کنند. این مثال، جامعیت و انعطاف ذکر «الله» را در ایجاد هيبت و تصرف معنوی نشان می‌دهد.

جمع‌بندی بخش هفتم

ذکر «الله»، با اعطای هيبت به ذاکر، او را به مقامی می‌رساند که بر دشمن هرگونه تصرف می‌کند. این ذکر، برخلاف اسماء قهری، انعطاف و جامعیت دارد و ذاکر را به سوی رحمت و معرفت هدایت می‌کند.

بخش هشتم: نقد دیدگاه‌های فلسفی و عرفانی درباره الله

تبیین معنای «الله» در آثار فلسفی و عرفانی، گاه به بیراهه رفته و از حقیقت اسم اعظم دور شده است. این بخش، به نقد دیدگاه‌های مطرح در این زمینه می‌پردازد.

نقد دیدگاه کفعمی

مرحوم کفعمی، «الله» را موضوع تعیینی برای ذات واجب می‌داند. این دیدگاه، نادرست است، زیرا «الله» علم بالغلبه است، نه منقول، مرتجل یا موضوع. «الله» نامی است که بر ذات حق با همه صفات جلال و جمال دلالت دارد، بی‌آنکه نیازی به وضع یا تعین داشته باشد.

نقد اقوال غزالی و سبزواری

غزالی «الله» را اسم وجود حق می‌داند، شهيد آن را اسم ذات با نوبت، و سبزواری آن را با مفاهیم فلسفی اسفار و منظومه تبیین می‌کند. این اقوال، هرچند به جامعیت «الله» اشاره دارند، اما به فلسفه گرایش یافته و از بحث اسماء خارج شده‌اند. «الله» علم بالغلبه است و نیازی به تبیین‌های فلسفی ندارد.

نقد اشتقاق الله

فرض اشتقاق «الله» از «اله» یا «وله» یا مرکب بودن آن از «ال + اله» نادرست است. «ال» در «الله» جزء کلمه است، نه تعریف جداگانه. «الله» اسم جامد است و با جامعیت خود، به ذات حق دلالت دارد.

جمع‌بندی بخش هشتم

نقد دیدگاه‌های فلسفی و عرفانی نشان می‌دهد که «الله» به‌عنوان علم بالغلبه، نیازی به تبیین‌های پیچیده ندارد. این اسم، با جامعیت خود، ذات حق را با همه صفات متجلی می‌سازد و از هرگونه اشتقاق یا ترکیب مبراست.

بخش نهم: چالش‌های ذکر در جامعه علمی

با وجود تأکید قرآن کریم و روایات بر اهمیت اذکار، ذکر در میان اهل علم جا نیفتاده و گاه به بازیچه‌ای چون زنجیربازی تقلیل یافته است.

آیه شریفه: ﴿فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ﴾ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۵۲، ترجمه فولادوند: پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم، و شکر مرا به جای آورید و به من کفر نورزید.)

کاهش جایگاه ذکر

در جامعه علمی، ذکر غالباً در مرتبه حس باقی مانده و به ابزاری برای تفنن یا استخاره تبدیل شده است. تسبیح، که برای ذکر طراحی شده، گاه به زنجیری برای بازی تقلیل یافته و از حقیقت خود دور شده است.

علل عدم تخلق به ذکر

عدم تخلق به ذکر در میان اهل علم، نتیجه ماندن در مرتبه غالبی و بی‌توجهی به اصول انشایی است. ذاکر، اگر در حس بماند، از اثر تحول‌آفرین ذکر محروم می‌شود و ذکر برای او کهنه می‌گردد.

جمع‌بندی بخش نهم

چالش‌های ذکر در جامعه علمی، ضرورت احیای فرهنگ ذکر و بازگشت به اصول تخلق را برجسته می‌کند. ذکر، اگر با توجه و مداومت همراه شود، می‌تواند جامعه علمی را به سوی معرفت و قرب الهی هدایت کند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

ذکر «الله»، چون مشعلی است که راه سلوک را روشن می‌سازد. مراتب هفت‌گانه آن، از غالبی تا غیبی، ذاکر را از حس به فنا و از ظاهر به باطن می‌رساند. ذکر غالبی، اگر در حس بماند، کهنه شده و اثر ندارد، اما در مراتب بالاتر، رذائل را دفع کرده، هيبت می‌آورد و به قرب می‌رساند. ذکر «الله»، ذاکر را صاحب هيبت ساخته و بر دشمن هرگونه تصرف می‌کند، برخلاف اسماء قهری که محدودند. نقد دیدگاه‌های فلسفی نشان می‌دهد که «الله» علم بالغلبه است و نیازی به تبیین‌های پیچیده ندارد. چالش‌های ذکر در جامعه علمی، ضرورت احیای اصول تخلق را تأکید می‌کند. این کتاب، با تبیین مراتب ذکر، آثار «الله» و نقدهای علمی، راه را برای فهم عمیق‌تر و کاربرد عملی آن در سلوک و معرفت الهی هموار می‌سازد.