کتاب اسماء و صفات الهی: تأملی در فعل، فاعل و فعال در قرآن و سلوک عرفانی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه دویست و یازدهم)

دیباچه

اسماء «فعل»، «فاعل» و «فعال»، چونان ستارگانی درخشان در آسمان معرفت الهی، جلوه‌ای از قدرت و اقتدار حق تعالی را در قرآن کریم و سلوک عرفانی نمایان می‌سازند. این نوشتار، بر پایه درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در جلسه دویست و یازدهم و تحلیل‌های تفصیلی مرتبط، به بررسی عمیق و گسترده این مفاهیم در چارچوب الهیات و عرفان اسلامی می‌پردازد.

بخش نخست: عمومیت و شمول فعل الهی

ماهیت و گستره فعل

«فعل» به‌عنوان صفتی عام و فراگیر، چونان دریایی بی‌کران، همه ظهورات الهی را در بر می‌گیرد، اعم از حقی، خلقی، خیری، شرّی، جوارحی و جوانحی. این صفت، که در قرآن کریم با مشتقات گوناگون (فاعل، فعال، فاعلین) ظهور یافته، از عمومیتی بی‌حد و حصر برخوردار است و هیچ قید و مرزی، حتی قصد یا عدم قصد، آن را محدود نمی‌سازد. تمایز «فعل» از «صنع» در این است که صنع، فعلی اخص است، در حالی که فعل، چونان چتری گسترده، همه افعال هستی را در خود جای می‌دهد.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید: ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيْءٍ (زمر: ۶۲؛ ترجمه فولادوند: «خدا آفریننده هر چیزی است»). این آیه بر عمومیت فعل الهی تأکید دارد. حدیث شریف «كل فعل في الوجود فعل الله» (كليني، كافي، ج۱، ص۱۴۶) نیز این شمول را تأیید می‌کند. ابن‌عربی در فصوص الحکم (ص۹۰) بر این نکته تأکید دارد که فعل، به‌عنوان جلوه قدرت الهی، همه ظهورات را در بر می‌گیرد.

تحلیل و تبیین

ملا صدرا در اسفار اربعه (ج۶، ص۵۰) فعل را ظهور قدرت الهی می‌داند که در همه ساحت‌های وجودی، از جوارحی (افعال ظاهری) تا جوانحی (افعال باطنی)، جریان دارد. این عمومیت، فعل را از سایر اسماء متمایز می‌سازد، چنان‌که حتی افعال به ظاهر شرّی نیز در چارچوب فعل الهی جای می‌گیرند، زیرا همه چیز در هستی به اراده و قدرت حق تعالی بازمی‌گردد.

جمع‌بندی بخش

فعل الهی، چونان محور چرخ هستی، همه ظهورات را در بر می‌گیرد و با عمومیتی بی‌نظیر، از حقی تا خلقی، از خیر تا شر، در همه ساحت‌ها جاری است. این بخش، بنیادی برای فهم جایگاه «فعل» در توحید افعالی و سلوک عرفانی فراهم می‌آورد.

بخش دوم: جلالی و جمالی بودن فعل

دو وجه فعل الهی

«فعل» در قرآن کریم، گاه در وجه جلالی (همراه با قهار) و گاه در وجه جمالی (همراه با لطیف و رحمن) ظاهر می‌شود. در وجه جلالی، اقتدار و سیطره الهی را نمایان می‌سازد، چونان کوهی استوار که هیچ قدرتی در برابرش تاب مقاومت ندارد. در وجه جمالی، لطف و رحمت الهی را متجلی می‌کند، مانند نسیمی که روح را نوازش می‌دهد.

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ (هود: ۱۰۷؛ ترجمه فولادوند: «پروردگار تو هرچه بخواهد انجام می‌دهد») که بر جلال و اقتدار تأکید دارد، و نیز وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (اعراف: ۱۵۶؛ ترجمه فولادوند: «و رحمتم هر چیزی را فرا گرفته است») که جمال و لطف الهی را نشان می‌دهد. حدیث «الفعل جلال في الاقتدار وجمال في الرحمة» (طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۲۳۴) این دوگانگی را تأیید می‌کند.

تحلیل و تبیین

وجه جلالی «فعل» در سیطره و اقتدار الهی ظهور می‌یابد، مانند عذاب اصحاب فیل (أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَٰبِ ٱلْفِيلِ، فیل: ۱). در مقابل، وجه جمالی آن در لطافت و رحمت، مانند گشایش در امور مؤمنان، نمایان است. این دوگانگی، فعل را به صفتی جامع تبدیل می‌کند که هم قهار است و هم لطیف.

جمع‌بندی بخش

فعل الهی، با دو وجه جلالی و جمالی، چونان خورشیدی است که گاه با اقتدار و گاه با لطافت بر هستی می‌تابد. این بخش، جامعیت این صفت را در ساحت‌های مختلف هستی تبیین می‌کند.

بخش سوم: تمایز مفعول و منفعل

مفهوم مفعول و منفعل

«مفعول» نتیجه فعلی است که با قصد و اراده فاعل انجام می‌شود، مانند خلق موجودات به اراده الهی. در مقابل، «منفعل» نتیجه فعلی غیرارادی است، مانند سرخ شدن از خجالت یا تأثیرپذیری عاشق از معشوق. در ظرف حق تعالی، انفعال وجود ندارد، زیرا انفعال نقص است و حق از هر نقصی مبراست. فعل الهی، چونان رودی جاری، تنها فاعل و مفعول دارد و انفعال در آن راه ندارد.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَأْنٍ (رحمن: ۲۹؛ ترجمه فولادوند: «هر روز او در کاری است») که بر فعلیت محض حق تأکید دارد. حدیث «فعل الله لا انفعال فيه» (صدوق، توحید، ص۱۲۴) نیز این اصل را تأیید می‌کند.

تحلیل و تبیین

ملا صدرا در اسفار (ج۷، ص۵۶) تأکید دارد که انفعال، نشانه نقص است و در ذات حق راه ندارد. «مفعول» نتیجه فعل ارادی است، مانند خلق آسمان‌ها و زمین، در حالی که «منفعل» در ظرف ناسوت و ماده، مانند تأثیرات غیرارادی در انسان، ظهور می‌یابد. برای مثال، سرخ شدن از خجالت یا خوش آمدن غیرارادی از منظره‌ای، انفعال است، اما در حق، همه افعال ارادی و مفعول‌اند.

جمع‌بندی بخش

تمایز مفعول و منفعل، چونان خطی روشن میان اراده و انفعال، نشان‌دهنده فعلیت محض حق تعالی است. این بخش، بنیادی برای فهم تفاوت‌های ظریف در افعال الهی و خلقی فراهم می‌کند.

بخش چهارم: مصادیق قرآنی فعل

ظهور فعل در قرآن کریم

«فعل» در قرآن کریم با مظاهر گوناگون، از جمله نسبت به «رب»، «الله»، و جمع «فاعلین»، به کار رفته و هر یک جلوه‌ای از اقتدار الهی را نشان می‌دهد. این تنوع، مانند رنگ‌های گوناگون در تابلویی عظیم، زیبایی و گستردگی فعل الهی را نمایان می‌سازد.

قرآن کریم نمونه‌هایی از این کاربردها را چنین بیان می‌کند: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَٰبِ ٱلْفِيلِ (فیل: ۱؛ ترجمه فولادوند: «آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟») که نسبت به رب است؛ كَذَٰلِكَ ٱللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَآءُ (آل‌عمران: ۴۰؛ ترجمه فولادوند: «خدا آنچه را بخواهد انجام می‌دهد») که نسبت به الله است؛ و أَنَا كُنَّا فَٰعِلِينَ (انبیاء: ۱۰۴؛ ترجمه فولادوند: «ما چنین کنندگانیم») که جلال و اقتدار جمع را نشان می‌دهد. حدیث «الفعل يظهر بمظاهر مختلفة» (مجلسی، بحارالانوار، ج۴، ص۸۹) این تنوع را تأیید می‌کند.

تحلیل و تبیین

این تنوع در کاربرد «فعل»، از نسبت به رب (مانند عذاب اصحاب فیل) تا الله (مانند مشیت در خلق) و جمع (مانند اقتدار در پیچیدن آسمان‌ها)، نشان‌دهنده جامعیت این صفت است. این مظاهر، مانند شاخه‌های درختی تنومند، همگی از ریشه واحد قدرت الهی سرچشمه می‌گیرند.

جمع‌بندی بخش

مصادیق قرآنی «فعل»، چونان آیینه‌هایی، جلوه‌های گوناگون اقتدار الهی را بازمی‌تابانند. این بخش بر تنوع و جامعیت این صفت در قرآن کریم تأکید دارد.

بخش پنجم: فعل و اقتدار الهی

قدرت و اراده در فعل

«فعل» و مشتقات آن (فاعل، فعال، فاعلین) از سدنه قدرت الهی‌اند و اراده حق مقدم بر فعل است. قدرت الهی، چونان ریشه‌ای است که اراده و فعل از آن تغذیه می‌کنند. بدون قدرت، اراده و فعل ممکن نیست، مانند جویباری که بدون سرچشمه جاری نمی‌شود.

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: ٱللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَآءُ (آل‌عمران: ۴۰؛ ترجمه فولادوند: «خدا آنچه را بخواهد انجام می‌دهد»). حدیث «القدرة تقدم الإرادة والفعل» (طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۷۸) این سلسله‌مراتب را تأیید می‌کند.

تحلیل و تبیین

ملا صدرا در اسفار (ج۶، ص۵۲) تأکید دارد که قدرت الهی، مبنای اراده و فعل است. این سلسله‌مراتب، مانند بنای عظیمی است که پایه آن قدرت، ستون آن اراده، و سقف آن فعل است. قرآن کریم نیز در آیاتی چون إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ (هود: ۱۰۷) این اقتدار را نشان می‌دهد.

جمع‌بندی بخش

فعل الهی، چونان میوه‌ای از درخت قدرت و اراده، نشان‌دهنده اقتدار بی‌حد حق تعالی است. این بخش، جایگاه قدرت در تحقق فعل را تبیین می‌کند.

بخش ششم: رؤیت فعل در سلوک عرفانی

شهود فعل الهی

رؤیت «فعل» در سلوک، مانند دیدن نسیمی است که غنچه را می‌گشاید؛ دشوار اما ممکن. فعل، حقیقت ظهور است، نه قالب مادی. سالک با شهود فعل، به جای پيكره اشیاء، حقیقت ظهورات الهی را مشاهده می‌کند، مانند کسی که به جای گل، باز شدن آن را می‌بیند.

قرآن کریم می‌فرماید: سَنُرِيهِمْ ءَايَٰتِنَا فِى ٱلْءَافَاقِ وَفِىٓ أَنفُسِهِمْ (فصلت: ۵۳؛ ترجمه فولادوند: «به‌زودی آیات خود را در آفاق و در نفوسشان به آن‌ها نشان می‌دهیم»). حدیث «من رأى الفعل رأى الحق» (مجلسی، بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۳۴) این شهود را تأیید می‌کند.

تحلیل و تبیین

ابن‌عربی در فتوحات مکیه (ج۱، ص۹۴) رؤیت فعل را شهود ظهورات الهی در هستی می‌داند. این شهود، مانند دیدن حرکت دست در زدن نیست، بلکه درک حقیقت حرکت است. سالک با تمرکز بر فعل، از قالب‌های مادی فراتر می‌رود و نور معرفت را در دل خود می‌تاباند.

جمع‌بندی بخش

رؤیت فعل در سلوک، مانند باز کردن دریچه‌ای به سوی معرفت الهی، سالک را به شهود حقیقت ظهورات رهنمون می‌سازد. این بخش بر اهمیت این شهود در سلوک تأکید دارد.

بخش هفتم: کاربرد اسماء فاعل و فعال در سلوک

نقش ذکر در رفع موانع

ذکر «یا فاعل» و «یا فعال»، چونان کلیدی است که قفل‌های پریشانی، رخوت، یأس و وسواس را می‌گشاید. این اسماء، به‌ویژه در ترکیب با «یا لطیف»، نفس را صیقل می‌دهند و روح را برای پذیرش معرفت آماده می‌سازند. ذکر «یا فعال لما یرید» برای رفع مشکلات لاعلاج و وسواس، مانند دارویی شفابخش عمل می‌کند.

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: ٱللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ (شوری: ۱۹؛ ترجمه فولادوند: «خدا به بندگانش لطیف است»). حدیث «ذكر يا فعال يقوّي النفس» (طبرسی، مجمع البیان، ج۵، ص۲۳۵) اثر این ذکر را تأیید می‌کند.

تحلیل و تبیین

غزالی در المقصد الأسنی (ص۸۰) ذکر اسماء الهی را راهی برای صیقل نفس می‌داند. «یا فعال» با اقتدار جلالی، انرژی و قوت می‌بخشد، و «یا لطیف» با لطافت جمالی، گشایش و صفا می‌آورد. این ترکیب، مانند آبی زلال و آفتابی گرم، نفس را شست‌وشو داده و زنده می‌کند.

جمع‌بندی بخش

ذکر «یا فاعل» و «یا فعال»، چونان دارویی آسمانی، نفس را از موانع معنوی رهایی می‌بخشد. این بخش بر نقش این اسماء در سلوک تأکید دارد.

بخش هشتم: ترکیب فعال و قهار در دفع خصم

کاربرد جلالی اسماء

ذکر «یا فعال» و «یا قهار»، چونان سپری استوار در برابر خصم قدار، در ظرف غیرظلم و با مقدمه توبه و استغفار، مؤثر است. این اسماء، اقتدار الهی را در دفع دشمن متجلی می‌سازند، مانند طوفانی که موانع را از سر راه برمی‌دارد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَهُوَ ٱلْقَهَّارُ ٱلْعَزِيزُ (زمر: ۳۷؛ ترجمه فولادوند: «و اوست قهار و عزیز»). حدیث «التوبه قبل ذكر الجلال شرط» (غزالی، إحياء علوم الدين، ج۴، ص۵۶) توبه را شرط بهره‌مندی از این اسماء می‌داند.

تحلیل و تبیین

اسماء جلالی مانند «فعال» و «قهار»، در صورتی که با طهارت و توبه همراه شوند، مانند سپری در برابر دشمنان عمل می‌کنند. بدون توبه، این اسماء ممکن است به خود شخص آسیب رسانند، مانند تیغی که اگر نادرست به کار رود، صاحبش را زخمی می‌کند.

جمع‌بندی بخش

ترکیب «فعال» و «قهار»، چونان نیرویی عظیم، در ظرف توبه و طهارت، خصم را دفع می‌کند. این بخش بر اهمیت شرایط معنوی در بهره‌گیری از این اسماء تأکید دارد.

بخش نهم: نقش لطیف در صیقل نفس و علم‌آموزی

لطافت و معرفت

ذکر «یا لطیف» و «یا فعال»، چونان صیقلی بر آیینه دل، نفس را برای پذیرش علم و معرفت آماده می‌سازد. پرخوانی بدون صیقل نفس، مانند پرخوری است که به اسهال روحی منجر می‌شود. سالک با این ذکر، ظرف دل را صاف می‌کند تا علم در آن ماندگار شود.

قرآن کریم می‌فرماید: ٱللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ (شوری: ۱۹؛ ترجمه فولادوند: «خدا به بندگانش لطیف است»). حدیث «الذكر باللطيف يصقل النفس» (مجلسی، بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۳۸) اثر این ذکر را تأیید می‌کند.

تحلیل و تبیین

ابن‌عربی در فتوحات مکیه (ج۲، ص۱۵۶) تأکید دارد که صیقل نفس، ظرف دل را برای پذیرش علم آماده می‌کند. پرخوانی بدون صیقل، مانند ریختن آب در کوزه‌ای سوراخ است که هیچ‌گاه پر نمی‌شود. ذکر «یا لطیف» و «یا فعال»، مانند آبی زلال، این کوزه را آب‌بندی می‌کند.

جمع‌بندی بخش

«یا لطیف» و «یا فعال»، چونان ابزار صیقل، نفس را برای علم‌آموزی آماده می‌کنند. این بخش بر اهمیت لطافت در معرفت تأکید دارد.

بخش دهم: ضرورت صیقل نفس در علم‌آموزی

چالش‌های علم‌آموزی بدون صیقل نفس

علم‌آموزی بدون صیقل نفس، مانند ریختن آب در کوزه‌ای ترک‌دار است که هیچ‌گاه پر نمی‌شود. بسیاری از عالمان، با سال‌ها مطالعه، به دلیل فقدان صیقل نفس، از معرفت عمیق محروم می‌مانند، در حالی که اولیای الهی با اندک مطالعه، به دلیل صافی دل، به مراتب والای معرفت دست می‌یابند.

قرآن کریم می‌فرماید: فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ (زلزال: ۷؛ ترجمه فولادوند: «هر که به قدر ذره‌ای خیر کند، آن را ببیند»). این آیه بر اهمیت کیفیت عمل تأکید دارد. حدیث «الذكر باللطيف يصقل النفس» (مجلسی، بحارالانوار، ج۸۹، ص۲۳۸) نیز بر نقش ذکر در صیقل نفس تأکید می‌کند.

تحلیل و تبیین

غزالی در إحياء علوم الدين (ج۳، ص۶۷) پرخوانی بدون صیقل نفس را به پرخوری تشبیه می‌کند که به اسهال روحی منجر می‌شود. انبیا و اولیا، مانند آیینه‌ای صاف، با اندک مطالعه به معرفت عمیق دست یافتند، زیرا ظرف دلشان صیقل‌یافته بود. برای مثال، مرحوم حاجی سبزواری با چند سال مطالعه، به دلیل صیقل نفس، به جایگاهی رفیع در فلسفه رسید.

جمع‌بندی بخش

صیقل نفس، مانند صیقل آیینه، شرط ماندگاری علم و معرفت است. این بخش بر ضرورت توجه به کیفیت دل در علم‌آموزی تأکید دارد.

نتیجه‌گیری کل

اسماء «فعل»، «فاعل» و «فعال»، چونان ستارگانی در آسمان توحید افعالی، راهنمای سالک به سوی معرفت و کمال‌اند. این نوشتار، با بازنویسی درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در جلسه دویست و یازدهم و تحلیل‌های تفصیلی، نشان داد که «فعل» صفتی عام و فراگیر است که همه ظهورات هستی را در بر می‌گیرد. این صفت، با دو وجه جلالی و جمالی، هم اقتدار الهی را نشان می‌دهد و هم لطف و رحمت را. در سلوک عرفانی، ذکر «یا فاعل»، «یا فعال» و «یا فعال لما یرید» برای رفع پریشانی، وسواس و مشکلات لاعلاج، و «یا لطیف» برای صیقل نفس و تقویت علم‌آموزی مؤثر است. ترکیب «فعال» و «قهار» در دفع خصم، با شرط توبه، اقتدار الهی را متجلی می‌سازد. صیقل نفس، مانند آب‌بندی کوزه دل، شرط ماندگاری علم و معرفت است. این بررسی، با تکیه بر آیات قرآنی، روایات و استدلالات فلسفی و عرفانی، جایگاه این اسماء را در توحید افعالی و سلوک عرفانی روشن ساخت و بر ضرورت رویکردی علمی و معنوی در بهره‌گیری از آن‌ها تأکید کرد.