کتاب اسماء و صفات الهی: تبیین و تحلیل فاعل و فعال

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۳۰)

دیباچه: درآمدی بر فاعل و فعال در نظام اسماء حسنی

در پهنه الهیات اسلامی، تبیین اسماء و صفات الهی، چونان دری بی‌کران، راه به سوی معرفت ذات اقدس حق می‌گشاید. «فاعل» و «فعال»، به‌عنوان دو نام از اسماء حسنی، جلوه‌ای از اقتدار بی‌حد الهی و تنوع بی‌نهایت افعال او را بازتاب می‌دهند. این نوشتار، با اتکا به درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره در جلسه ۲۳۰، مفهوم فاعل و فعال را از منظرهای قرآنی، فلسفی، کلامی و عرفانی بررسی می‌کند. محور این تحلیل، هماهنگی اقتدار الهی با آزادی انسان، تنوع مصادیق فعل الهی، و آثار اطلاقی این دو اسم در سلوک عرفانی و زندگی عملی است.

بخش نخست: اقتدار الهی و هماهنگی با آزادی انسان

فاعلیت حق و اقتدار مطلق

فاعلیت خداوند، چونان خورشیدی بی‌غروب، با اقتدار مطلق و بی‌کران در تمامی شئون هستی جاری است. این اقتدار، نه‌تنها در خلقت و تدبیر عالم، بلکه در مکافات اعمال انسان‌ها نیز ظهور می‌یابد. قرآن کریم، این اقتدار را با ظرافتی بی‌نظیر در هماهنگی با آزادی و اختیار انسان به تصویر می‌کشد. انسان، به‌عنوان موجودی مختار، مسئول اعمال خویش است و خداوند، به‌عنوان فاعل کل، مکافات اعمال خوب و بد را با سعه وجودی خویش رقم می‌زند.

ظلم به نفس و مکافات الهی

قرآن کریم، در آیه ﴿وَسَكَنتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ﴾ (ابراهیم: ۴۵، ترجمه فولادوند: «شما در مسکن‌های کسانی که به خود ستم کردند ساکن شدید و برایتان روشن شد که با آن‌ها چه کردیم»)، به ظالمانی اشاره دارد که به دلیل ظلم به خویش، مورد مکافات الهی قرار گرفتند. این ظلم، نه گناهان عادی و روزمره، بلکه ستم‌های بزرگ و بنیادین است که به نابودی، اضمحلال و انزوای ظالمان منجر می‌شود. این آیه، نه‌تنها اقتدار الهی را در مجازات نشان می‌دهد، بلکه اختیار انسان را در انتخاب ظلم برجسته می‌سازد. ظالمان، با سوءاختیار، خویشتن را به ورطه هلاکت می‌افکنند، و خداوند، با فعل خویش، سزای اعمالشان را آشکار می‌سازد.

مصادیق این ظلم در قرآن کریم، در اقوامی چون عاد و اصحاب الفیل جلوه‌گر است. در آیه ﴿أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ﴾ (فجر: ۶، ترجمه فولادوند: «آیا ندیدی پروردگارت با عاد چه کرد؟») و ﴿أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ﴾ (فیل: ۱، ترجمه فولادوند: «آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟»)، مکافات اقوام ستمگر به وضوح بیان شده است. این آیات، ظلم به نفس را به ستم‌های پیشینیان پیوند می‌دهند که نتیجه‌اش، نابودی و پراکندگی بود.

جمع‌بندی بخش نخست

فاعلیت الهی، با اقتدار بی‌حدث، نه‌تنها نظام هستی را تدیر می‌کند، بلکه با حفظ آزادی انسان، مسئولیت اعمال او را به وی بازمی‌گرداند. ظلم به نفس، به‌عنوان انتخابی که از سوءاختیار انسان می‌ذار، مکافات الهی را به دنبال دارد. این هماهنگی میان اقتدار الهی و اختیار انسانی، سعه وجودی فعل حق و سعه ظهوری مخلوقات را نشان می‌دهد. قرآن کریم، با آیاتی چون ابراهیم: ۴۵، فجر: ۶ و فیل: ۱، این حقیقت را به زیبایی به تصویر کشیده است.

بخش دوم: رؤیت فعل الهی و مراتب معرفتی

مراتب رؤیت فاعل و فعل

رؤیت فاعلیت و فعل الهی، چونان صعودی به قله‌های معرفت، برای همه میسر نیست و به مراتب معرفتی انسان وابسته است. برخی، تنها خداوند را به‌عنوان فاعل می‌شناسند، اما از فعل او غافل‌اند. گروهی، فعل الهی را می‌بینند، اما فاعل را در پس آن درک نمی‌کنند. و عده‌ای نادر، با معرفتی عمیق، هم فاعل و هم فعل را توأمان مشاهده می‌کنند. این مشاهده، مانند دیدن نقاش در حین خلق اثر، مقام بلندی است که سالک را به درک حضور الهی در تمامی شئون هستی رهنمون می‌سازد.

نمونه‌های قرآنی رؤیت فعل

قرآن کریم، در آیه ﴿وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ﴾ (ابراهیم: ۴۵، ترجمه فولادوند: «و برایتان روشن شد که با آن‌ها چه کردیم»)، به رؤیت فعل الهی در مکافات ظالمان اشاره دارد. این رؤیت، نه‌تنها عبرتی برای آیندگان است، بلکه نشانه‌ای از اقتدار الهی و آشکار شدن آثار افعال او در عالم است. همچنین، در آیه ﴿إِنَّا كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ﴾ (اعراف: ۸۴، ترجمه فولادوند: «ما با مجرمان چنین می‌کنیم»)، خداوند شیوه فعل خویش را در مجازات گناهکاران تبیین می‌کند. این آیات، رؤیت فعل الهی را به‌عنوان نشانه‌ای از معرفت و بصیرت معرفی می‌کنند.

جمع‌بندی بخش دوم

رؤیت فاعلیت و فعل الهی، مراتبی دارد که از شناخت فاعل تا مشاهده توأمان فاعل و فعل امتداد می‌یابد. این رؤیت، نیازمند معرفتی عمیق است که سالک را به شهود حضور الهی در افعال هستی رهنمون می‌سازد. قرآن کریم، با آیاتی چون ابراهیم: ۴۵ و اعراف: ۸۴، این حقیقت را به روشنی بیان کرده و رؤیت فعل الهی را نشانه‌ای از بصیرت و معرفت دانسته است.

بخش سوم: تنوع مصادیق فعل الهی

گستره افعال الهی

افعال الهی، چونان رودی بی‌کران، در مجاری گوناگون جاری است: عادی و غیرعادی، ظاهری و غیبی، طبیعی و فراطبیعی. این تنوع، جلوه‌ای از سعه فعل الهی و اقتدار بی‌حد اوست. درک این تنوع، به میزان معرفت انسان بستگی دارد؛ هرچه معرفت عمیق‌تر، ادراک افعال الهی گسترده‌تر. قرآن کریم، در آیه ﴿إِنَّ اللَّهَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ﴾ (هود: ۱۰۷، ترجمه فولادوند: «خداوند هرچه اراده کند، انجام‌دهنده است»)، این اقتدار و تنوع را به زیبایی بازتاب داده است.

افعال عادی و طبیعی

افعال عادی الهی، از طریق اسباب طبیعی و نفسی ظهور می‌یابند. برای نمونه، رشد یک گیاه یا حرکت انسان در نماز، جلوه‌ای از فعل الهی است که در مجاری طبیعی جاری می‌شود. سالک، با معرفت، این افعال را به خداوند نسبت می‌دهد، چنان‌که در ذکر «بحول الله و قوته اقوم و اقعد» (به نیروی خداوند برمی‌خیزم و می‌نشینم)، فاعلیت حق را در اعمال خویش مشاهده می‌کند. این نسبت، با آیه ﴿كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ﴾ (آل‌عمران: ۴۰، ترجمه فولادوند: «این‌گونه خداوند هرچه بخواهد انجام می‌دهد»)، همخوانی دارد که فعل الهی را در تمامی شئون نشان می‌دهد.

افعال غیرعادی و غیبی

افعال غیرعادی الهی، در مجاری غیبی یا بدون واسطه ظهور می‌یابند. این افعال، گاه از طریق ملائکه یا عوالم غیبی انجام می‌شوند و گاه مستقیماً از مسبب‌الاسباب سرچشمه می‌گیرند. برای نمونه، تدبیر امور عالم توسط مدبرات غیبی یا خلق معجزه، جلوه‌ای از این افعال است. سالک، با معرفت، این افعال را از افعال عادی تمییز می‌دهد و فاعلیت حق را در آن‌ها می‌بیند. این تمایز، با فلسفه اسماء و صفات و عرفان عملی که ظهورات الهی را متنوع می‌داند، همخوانی دارد.

جمع‌بندی بخش سوم

تنوع افعال الهی، از عادی و طبیعی تا غیرعادی و غیبی، جلوه‌ای از سعه فعل حق و اقتدار بی‌کران اوست. ادراک این تنوع، به معرفت انسان وابسته است و سالک، با شهود این افعال، به درک عمیق‌تری از فاعلیت الهی نائل می‌شود. قرآن کریم، با آیاتی چون هود: ۱۰۷ و آل‌عمران: ۴۰، این تنوع و اقتدار را به روشنی تبیین کرده است.

بخش چهارم: آثار اطلاقی فاعل و فعال

اطلاق در فاعل و فعال

فاعل و فعال، چونان دو گوهر در تاج اسماء حسنی، آثار اطلاقی دارند و برای متعلقات خاص، مانند رزق یا شفا، مناسب نیستند. این دو اسم، برای سعه نفس، کسب احاطه جمعی، و انجام کارهای غیرعادی، مانند رفع یأس یا دفع خصم، کاربرد دارند. سالک، با ذکر این اسماء، به وسعت قلب و اقتدار معنوی دست می‌یابد، بی‌آنکه متعلق خاصی را در ذهن خویش متصور شود.

کاربرد در سلوک عرفانی

در سلوک عرفانی، فاعل و فعال برای سالکانی مناسب است که به دنبال تمکن، اقتدار و جمع بین شئون وجودی‌اند. این اسماء، سالک را به مقام جمع رهنمون می‌سازند، جایی که او با شهود فاعلیت الهی، قادر به تأثیرگذاری در عالم و دفع خصم می‌شود. برای نمونه، در شرایط استیصال یا یأس، ذکر «یا فاعل» یا «یا فعال لما ترید» چونان کلیدی است که قفل‌های ناامیدی را می‌گشاید. این کاربرد، با آیه ﴿إِنَّ اللَّهَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ﴾ (هود: ۱۰۷، ترجمه فولادوند: «خداوند هرچه اراده کند، انجام‌دهنده است»)، همخوانی دارد.

نمونه‌های عملی

در دعای مأثور «و افعل بی ما أنت أهله و لا تفعل بی ما أنا أهله» (ترجمه: «با من آنچه شایسته توست انجام ده، نه آنچه شایسته من است»)، اطلاق فاعل و فعال به روشنی دیده می‌شود. این دعا، سالک را از محدود کردن فعل الهی به خواسته‌های خاص بازمی‌دارد و او را به تسلیم در برابر مشیت الهی دعوت می‌کند. این تسلیم، با عرفان عملی که سالک را به فنای در حق رهنمون می‌سازد، همخوانی دارد.

جمع‌بندی بخش چهارم

فاعل و فعال، به دلیل آثار اطلاقی، برای سعه نفس، احاطه جمعی و کارهای غیرعادی در سلوک عرفانی مناسب‌اند. این اسماء، سالک را از محدود کردن فعل الهی به متعلقات خاص بازمی‌دارند و او را به وسعت قلب و تسلیم در برابر مشیت الهی رهنمون می‌سازند. قرآن کریم و دعاهای مأثور، این اطلاق و اقتدار را به زیبایی تبیین کرده‌اند.

بخش پنجم: شیوه استفاده از فاعل و فعال

قواعد ذکر فاعل و فعال

فاعل و فعال، به دلیل فعلیت، بدون خطاب («یا»)، مبدأ («هو») یا اضافه (مانند «فعال لما ترید») استفاده نمی‌شوند. برخلاف اسماء ذاتی، مانند «الله» که بدون «یا» قابل ذکرند، اسماء فعلی نیازمند خطاب یا اضافه‌اند تا لحاظ فعلی حفظ شود. برای نمونه، ذکر «یا فاعل» یا «هو الفعال لما یشاء» صحیح است، اما گفتن «فاعل» به‌تنهایی، به دلیل فقدان خطاب یا اضافه، نادرست است.

تفاوت با اسماء ذاتی

اسماء ذاتی، مانند «الله»، به ذات الهی اشاره دارند و بدون خطاب یا اضافه، قابل ذکرند. اما فاعل و فعال، به‌عنوان اسماء فعلی، به افعال الهی دلالت می‌کنند و نیازمند خطاب یا اضافه‌اند تا فاعلیت حق در آن‌ها متجلی شود. این تفاوت، با قواعد ذکر در عرفان و تمایز اسماء ذاتی و فعلی در کلام اسلامی همخوانی دارد.

جمع‌بندی بخش پنجم

فاعل و فعال، به دلیل فعلیت، نیازمند خطاب، مبدأ یا اضافه در ذکرند و بدون این‌ها، فاعلیت الهی در آن‌ها متجلی نمی‌شود. این قاعده، تمایز اسماء فعلی از اسماء ذاتی را نشان می‌دهد و کاربرد صحیح این اسماء را در سلوک عرفانی تبیین می‌کند.

بخش ششم: سرعت استجابت و کاربردهای عملی

سرعت استجابت در شرایط اضطرار

فاعل و فعال، در شرایط استیصال، یأس و دفع خصم، چونان بارانی در بیابان خشک، سریع‌الاجابه‌اند. این اسماء، به دلیل اطلاق و اقتدارشان، در مواقع بحرانی که انسان از اسباب ظاهری ناامید است، اثرگذاری ویژه‌ای دارند. شرط این استجابت، نیت اطلاقی و پرهیز از محدود کردن فعل الهی به متعلق خاص است.

کاربرد در دفع خصم و امور غیرعادی

در مواجهه با خصم قدرتمند یا امور غیرعادی، ذکر فاعل و فعال چونان سپری است که سالک را از گزند حفظ می‌کند. برای نمونه، در دعای «اللهم فمن أرادنی بسوء فأرده» (پروردگارا، هرکس قصد بدی به من کرد، او را بازگردان)، اطلاق فاعل و فعال به کار گرفته شده تا فعل الهی بدون محدودیت ظهور یابد. این کاربرد، با تجربه‌های عرفانی و دعاهای مأثور در اضطرار همخوانی دارد.

جمع‌بندی بخش ششم

فاعل و فعال، در شرایط استیصال، دفع خصم و امور غیرعادی، به دلیل اطلاق و اقتدارشان، سریع‌الاجابه‌اند. این اسماء، سالک را در مواقع بحرانی به فعل الهی متصل می‌سازند، مشروط بر اینکه نیت او اطلاقی و فارغ از متعلقات خاص باشد.

بخش هفتم: تمایز اسماء فعلی عام و خاص

فاعل و فعال به‌عنوان اسماء عام

فاعل و فعال، به‌عنوان اسماء فعلی عام، به فاعلیت کلی الهی دلالت دارند و برای امور اطلاقی، مانند سعه نفس و استیصال، مناسب‌اند. این اسماء، برخلاف اسماء فعلی خاص، مانند رزاق (برای رزق) یا شافی (برای شفا)، متعلق خاص نمی‌گیرند و سالک را به وسعت قلب و اقتدار معنوی رهنمون می‌سازند.

اسماء فعلی خاص و کاربردهای آن

اسماء فعلی خاص، مانند رزاق، شافی یا رازق، برای متعلقات خاص طراحی شده‌اند. برای نمونه، سالک برای رفع نیاز مالی به «یا رزاق» و برای شفای بیماری به «یا شافی» روی می‌آورد. اما فاعل و فعال، به دلیل اطلاق، برای این نیازها به‌تنهایی کافی نیستند و باید با اسماء خاص همراه شوند. این تمایز، با طبقه‌بندی اسماء در عرفان و کلام اسلامی همخوانی دارد.

جمع‌بندی بخش هفتم

تمایز فاعل و فعال، به‌عنوان اسماء فعلی عام، از اسماء فعلی خاص، کاربردهای آن‌ها را در سلوک عرفانی و زندگی عملی تبیین می‌کند. فاعل و فعال، برای سعه نفس و امور استیصالی مناسب‌اند، درحالی‌که اسماء خاص، برای متعلقات مشخص کاربرد دارند.

نتیجه‌گیری کلی

این نوشتار، با تبیین مفهوم فاعل و فعال در اسماء حسنی، این دو اسم را به‌عنوان جلوه‌هایی از اقتدار بی‌کران الهی و تنوع افعال او معرفی کرد. فاعل و فعال، با حفظ هماهنگی میان اقتدار الهی و اختیار انسانی، سعه وجودی فعل حق را نشان می‌دهند. رؤیت این افعال، به مراتب معرفتی وابسته است و از شناخت فاعل تا شهود توأمان فاعل و فعل امتداد می‌یابد. تنوع افعال الهی، در مجاری عادی، غیرعادی، ظاهری و غیبی، اقتدار بی‌حد حق را متجلی می‌سازد. این اسماء، با آثار اطلاقی، برای سعه نفس، احاطه جمعی، امور استیصالی و دفع خصم مناسب‌اند، اما برای متعلقات خاص، نیازمند همراهی با اسماء خاص‌اند. شیوه ذکر این اسماء، به دلیل فعلیت، نیازمند خطاب یا اضافه است، و در شرایط اضطرار، به دلیل اقتدارشان، سریع‌الاجابه‌اند. تمایز فاعل و فعال از اسماء خاص، کاربرد آن‌ها را در سلوک عرفانی و زندگی عملی روشن می‌سازد. این بررسی، دعوتی است به تأمل در نظام اسماء حسنی و بهره‌گیری از آن‌ها با روش‌شناسی دقیق و عرفانی در مسیر معرفت الهی.