اسماء و صفات الهی: تبیین اسم باسط

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۲۷۱)

مقدمه: بسط الهی، گشایش در ظهورات وجود

اسم شریف «باسط» از جمله اسماء فعلی و جمالی الهی است که چون چشمه‌ای جوشان، گشایش و انبساط را در تمامی مراتب وجود و ظهورات آن جاری می‌سازد. این اسم، در آیینه‌ی قرآن کریم، نه به‌صورت اسمی، بلکه در قالب فعلی «یبسط» تجلی یافته و حکایت از پویایی فیض الهی دارد. گویی «باسط» چون نسیمی است که در گستره‌ی خلقت وزیده و به رزق، علم، قلب و روح انسان وسعت می‌بخشد. این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره و تحلیل‌های تفصیلی، به کاوش در معانی، خصوصیات و آثار این اسم شریف در چارچوب قرآنی، فلسفی و عرفانی می‌پردازد.

بخش اول: ماهیت و جایگاه اسم باسط در نظام اسماء الهی

تعریف و چیستی باسط

اسم «باسط» از ریشه‌ی «بسط» به معنای گشایش، انبساط و وسعت است که در ظرف ظهورات الهی، چونان دری گشوده به سوی فیض بی‌کران حق تعالی عمل می‌کند. این اسم، در زمره‌ی اسماء فعلی و جمالی قرار دارد و در قرآن کریم، به‌صورت فعلی «یبسط» ظهور یافته است. برخلاف اسماء اسمی که ثبات و دوام را القا می‌کنند، «باسط» بر پویایی و فعلیت فیض الهی دلالت دارد. این ویژگی، انسان را از اطمینان کاذب به نعمت‌های الهی بازمی‌دارد و او را به مراقبت مداوم در برابر فعل الهی دعوت می‌کند.

غیبت صورت اسمی باسط در قرآن کریم

یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی اسم «باسط» در قرآن کریم، غیبت آن به‌صورت اسمی و ظهور آن در قالب فعلی است. به‌جای «باسط»، واژه‌ی «مبسوط» در آیه‌ی شریفه‌ی ﴿بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ﴾ (مائده: ۶۴، ترجمه فولادوند) آمده است که بر فعلیت و عدم ثبات دائمی نعمت دلالت دارد. این غیبت اسمی، چون هشداری است که انسان را از غفلت و اطمینان کاذب به نعمت‌های الهی بازمی‌دارد و او را به دعایی چون «اللهم لا تکلنی إلی نفسی طرفة عین أبداً» سوق می‌دهد.

بخش دوم: تقابل مفهومی و مصداقی بسط و قبض

بسط در برابر قبض: مفهوم و مصداق

در نگاه مفهومی، «بسط» به معنای گشایش و انبساط است و «قبض» به معنای به‌هم‌پیچیدگی و انقباض. این دو، چون دو سوی یک سکه، در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند؛ اما در قرآن کریم، این تقابل به‌ندرت به‌صورت مستقیم دیده می‌شود. تنها در آیه‌ی شریفه‌ی ﴿وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ (بقره: ۲۴۵، ترجمه فولادوند) این دو واژه در کنار هم آمده‌اند، آن هم با تقدم «قبض» بر «بسط»، که حالتی جلالی و مرتبط با قیامت را القا می‌کند.

بسط و قدر: حکمت و تعادل در انبساط

در آیات متعدد قرآن کریم، «بسط» با «قدر» همراه است، نه «قبض». آیاتی چون ﴿إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ﴾ (اسراء: ۳۰، ترجمه فولادوند) و ﴿قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ﴾ (سبأ: ۳۹، ترجمه فولادوند) نشان می‌دهند که «قدر» به‌عنوان معدل و محافظ «بسط» عمل می‌کند. «قدر» نه مقابل «بسط»، بلکه مکمل آن است و حکمت و عدالت را در گشایش الهی تضمین می‌کند.

جمع‌بندی بخش دوم

تقابل مفهومی «بسط» و «قبض» در قرآن کریم به‌صورت محدود و با رویکرد جلالی در قیامت ظاهر شده، اما «بسط» و «قدر» به‌عنوان دو بال حکمت و گشایش، نظام خلقت را سامان می‌دهند. این چیدمان قرآنی، چون نغمه‌ای است که از اولویت جمال بر جلال سخن می‌گوید و انسان را به سوی تعادل و حکمت در فهم فیض الهی هدایت می‌کند.

بخش سوم: انبساط تقدیری، بنیان خلقت و شریعت

جهان‌بینی انبساط تقدیری

جهان، خلقت و شریعت بر پایه‌ی «انبساط تقدیری» بنا شده‌اند؛ گویی عالم چون فرشی گسترده است که با نخ‌های حکمت و قدر بافته شده است. آیه‌ی شریفه‌ی ﴿أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا﴾ (نبأ: ۶، ترجمه فولادوند) بر بسط در دنیا دلالت دارد، در حالی که آیه‌ی ﴿وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾ (زمر: ۶۷، ترجمه فولادوند) از قبض در قیامت سخن می‌گوید. این دوگانگی، نشان‌دهنده‌ی اولویت انبساط در دنیا و غلبه‌ی قبض در آخرت است.

انبساط در دین و شریعت

دین و شریعت، چونان آیینه‌ای شفاف، انعکاس‌دهنده‌ی انبساط تقدیری‌اند. تأکید قرآن کریم بر «بسط و قدر» در احکام و نظام خلقت، حکایت از گشایش و حکمت در شریعت دارد. این رویکرد، انسان را به سوی پویایی و گشادگی در فهم دین دعوت می‌کند و از جمود و بسته شدن ذهن بازمی‌دارد.

جمع‌بندی بخش سوم

انبساط تقدیری، چون جریانی زلال، در تمامی شئون خلقت و شریعت جاری است. این جهان‌بینی، انسان را به سوی گشایش، پویایی و تعادل هدایت می‌کند و از غلبه‌ی قبض و جمود در اندیشه و عمل بازمی‌دارد.

بخش چهارم: عدالت و انبساط تقدیری

تعریف عدالت در پرتو بسط و قدر

عدالت، در نگاه قرآنی و عرفانی، نه صرف پرهیز از گناه، بلکه انبساط تقدیری است؛ گویی عدالت، چون ترازویی است که کفه‌های بسط و قدر را در تعادل نگه می‌دارد. انبساط بدون قدر به هرج‌ومرج و اسراف می‌انجامد و قبض بیش‌ازحد به جمود و بسته شدن منجر می‌شود. این تعریف، با مباحث فلسفی و اخلاقی در مورد عدالت به‌عنوان تعادل و حکمت هم‌راستاست.

آثار روان‌شناختی و اخلاقی بسط و قبض

تأکید بر قبض به‌جای بسط و قدر، چون سایه‌ای سنگین، بر روان و اخلاق انسان اثر می‌گذارد و به تنگ شدن چشم، دل و رفتار می‌انجامد. الفاظ و مفاهیم، چونان بذرهایی هستند که در روح و جسم انسان کاشته می‌شوند. تأکید بر «قبض» به جمود، بداخلاقی و عصبیت منجر می‌شود، در حالی که انبساط تقدیری، پویایی، تازگی و گشایش را به ارمغان می‌آورد.

جمع‌بندی بخش چهارم

عدالت، چون گوهری درخشان، در انبساط تقدیری متجلی است و انسان را به سوی تعادل، پویایی و گشایش در اندیشه و عمل هدایت می‌کند. این رویکرد، از تأثیرات منفی قبض بر روان و اخلاق جلوگیری کرده و زندگی را با تازگی و حکمت می‌آراید.

بخش پنجم: آثار و کاربردهای اسم باسط

کاربرد معنوی و عملی باسط

تمسک به اسم «باسط»، چون کلیدی است که قفل‌های دل و روح را می‌گشاید. این اسم، در رفع امراض معنوی، اخلاقی، ذهنی و نفسی کارآمد است و انسان را به سوی گشایش و تعادل در سلوک و معرفت سوق می‌دهد. گویی «باسط» چون جریانی زلال، قلب را از تیرگی‌های قبض پاک کرده و روح را به سوی وسعت و نور هدایت می‌کند.

آثار اجتماعی انبساط تقدیری

انبساط تقدیری در جوامع اسلامی، چون نسیمی روح‌بخش، باید به کاهش عصبیت، فقر و جمود و افزایش پویایی، تازگی و زندگی منجر شود. اما جوامع اسلامی که از این فرهنگ دور شده‌اند، گرفتار بسته شدن و جمود گشته‌اند. گویی تأکید نادرست بر قبض، چون دیواری است که گشایش و پویایی را سد کرده است.

جمع‌بندی بخش پنجم

اسم «باسط» و فرهنگ انبساط تقدیری، چون چراغی است که مسیر سلوک و زندگی را روشن می‌سازد. این اسم، با دعوت به گشایش و تعادل، انسان و جامعه را از جمود و قبض رهایی بخشیده و به سوی پویایی و حکمت هدایت می‌کند.

نتیجه‌گیری کلی

اسم شریف «باسط»، چون گوهری درخشان در گنجینه‌ی اسماء الهی، گشایش و انبساط را در تمامی مراتب وجود و ظهورات آن جاری می‌سازد. این اسم، در قرآن کریم به‌صورت فعلی «یبسط» ظهور یافته و بر پویایی و فعلیت فیض الهی تأکید دارد. تقابل مفهومی بسط و قبض، در قرآن کریم به‌ندرت دیده شده و «قدر» به‌عنوان معدل و محافظ بسط، حکمت و عدالت را در نظام خلقت تضمین می‌کند. خلقت، دین و شریعت بر انبساط تقدیری بنا شده‌اند و قبض در ظرف قلیل، مانند قیامت، ظاهر می‌شود. عدالت، در پرتو انبساط تقدیری تعریف شده و بر روان، اخلاق و جامعه اثر مثبت می‌گذارد. تمسک به «باسط»، انسان را به گشایش و تعادل در سلوک و معرفت دعوت کرده و جوامع را از جمود و بسته شدن رهایی می‌بخشد.