اسما و صفات الهی: تبیین مفهوم سلام و سلامت در سیره سلیمان علیه‌السلام

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه سیصد و دوم)

مقدمه: درآمدی بر مفهوم سلام و سلامت در نظام الهی

مفهوم «سلام و سلامت» به‌عنوان یکی از جلوه‌های اسمای حسنای الهی، در بطن آیات قرآن کریم و سیره انبیای عظام، چونان نگینی درخشان می‌درخشد. این مفهوم، نه‌تنها به معنای نبود خشونت و استبداد، بلکه به‌مثابه استقرار نظم، عدالت و امنیت الهی در نظام خلقت و حیات بشری است. در این نوشتار، با تکیه بر درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، به تبیین این مفهوم در سیره حضرت سلیمان علیه‌السلام و مواجهه او با ملکه سبا پرداخته می‌شود. این بررسی، با استناد به آیات سوره نمل و تحلیل‌های عمیق، تلاش دارد تا اشکالات ظاهری در رفتار سلیمان را پاسخ داده و جایگاه «سلام و سلامت» را در نظام حکومتی دینی روشن سازد.

بخش اول: مفهوم سلام و سلامت در آیین الهی

تعریف سلام و سلامت در دین

دین الهی، در ذات خود، آیینه تمام‌نمای سلامت، سلم و سلام است. این سلامت، به معنای عاری بودن از هرگونه خشونت، استبداد و تجاوز است. هرگونه برداشت نادرست یا سوءاستفاده از دین که به زورگویی و ظلم منجر شود، نه از گوهر دین، بلکه از سوءتفاهم‌ها و برداشت‌های مزاجی افراد نشأت می‌گیرد. دین، چونان چشمه‌ای زلال، سلامت و امنیت را به ارمغان می‌آورد و هرگونه زورمداری و قلدری را نفی می‌کند. این مفهوم، در نظام حکومتی دینی، به معنای ایجاد نظمی عادلانه و امن است که در آن، نه‌تنها ظلم و استبداد جایی ندارد، بلکه حیات و بقای ایمانی انسان‌ها تضمین می‌شود.

جایگاه قرآن کریم در تبیین سلام و سلامت

قرآن کریم، به‌عنوان منشور هدایت الهی، «السلام» را یکی از اسمای حسنای خداوند معرفی می‌کند. این صفت الهی، چونان ستاره‌ای در آسمان معرفت، راهنمای انسان‌ها به سوی زندگی عادلانه و امن است. آیات متعدد، از جمله آیه ﴿هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ﴾ (سوره حشر، آیه 23)، بر این حقیقت تأکید دارند که خداوند، سرچشمه سلام و سلامت است. این مفهوم، در سیره انبیا، به‌ویژه حضرت سلیمان علیه‌السلام، به‌صورت عملی تجلی یافته است.

بخش دوم: اشکال ظاهری در سیره سلیمان علیه‌السلام

بیان اشکال: شباهت ظاهری رفتار سلیمان با پادشاهان

یکی از چالش‌های ظاهری در سیره حضرت سلیمان علیه‌السلام، رفتار قاطع و تهدیدآمیز او در مواجهه با ملکه سبا است. ملکه سبا، در آیه 34 سوره نمل، رفتار متعارف پادشاهان را چنین توصیف می‌کند:

﴿قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً﴾

ترجمه فولادوند: «گفت: پادشاهان چون به شهری درآیند، آن را تباه می‌کنند و عزیزانش را خوار می‌سازند.»

این آیه، دیدگاه ملکه سبا را درباره پادشاهان متعارف نشان می‌دهد که ورودشان به سرزمینی با فساد و تحقیر همراه است. اشکال اینجاست که سلیمان علیه‌السلام نیز در آیه 37 سوره نمل، تهدیدی مشابه بیان می‌کند:

﴿ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ﴾

ترجمه فولادوند: «به سویشان بازگرد، که قطعاً با سپاهیانی بر آنان درآییم که تاب مقاومت در برابرش نداشته باشند، و از آنجا با خواری بیرونشان کنیم در حالی که زبون‌اند.»

این تهدید ظاهری، به نظر می‌رسد با رفتار پادشاهان زورگو همخوانی دارد و زمینه‌ساز اشکال به سیره سلیمان علیه‌السلام است.

تحلیل اشکال: تفاوت کلام و عمل

گرچه تهدید سلیمان علیه‌السلام در ظاهر با رفتار پادشاهان همخوان به نظر می‌رسد، اما بررسی دقیق عمل او نشان‌دهنده تفاوت بنیادین است. سلیمان علیه‌السلام، برخلاف پادشاهان متعارف، نه به دنبال فساد در سرزمین سبا بود و نه قصد تحقیر بزرگان آن را داشت. هدف او، هدایت قوم سبا به ایمان و استقرار سلامت و عدالت بود. این تمایز، چونان خطی زرین، رفتار نبوی را از رفتار ملوکانه جدا می‌سازد.

بخش سوم: هوشمندی ملکه سبا و تصمیم‌گیری عقلانی

مشورت‌طلبی و عقلانیت استراتژیک

ملکه سبا، به‌عنوان زنی هوشمند و خردمند، در مواجهه با نامه سلیمان علیه‌السلام، از سران قوم خود مشورت می‌طلبد:

﴿قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي﴾

ترجمه فولادوند: «گفت: ای سران! در کارم به من نظر دهید.»

این اقدام، نشان‌دهنده عقلانیت استراتژیک اوست که به جای تصمیم‌گیری شتاب‌زده، به تحلیل دقیق موقعیت و مشورت با دیگران روی می‌آورد. در مقابل، سران قوم سبا، از سر نادانی و بدون شناخت دشمن، به قدرت و دلاوری خود تکیه کرده و پیشنهاد جنگ می‌دهند:

﴿قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ﴾

ترجمه فولادوند: «گفتند: ما دارای نیروییم و دارای دلاوری سخت‌ایم.»

این پاسخ، چونان آتشی که از سر نادانی شعله‌ور شود، نمونه‌ای از تصمیم‌گیری احساسی و غیرمنطقی است که در مدیریت بحران‌ها به شکست می‌انجامد.

آزمایش ملکه: تحلیل رفتار پادشاهان

ملکه سبا، با هوشمندی، پیشنهاد می‌دهد که رفتار سلیمان علیه‌السلام را آزمایش کنند تا ماهیت واقعی او را دریابند. او معتقد است که پادشاهان متعارف، دو کار انجام می‌دهند: فساد در سرزمین و تحقیر بزرگان. این آزمایش، چونان کلیدی برای گشودن درهای حقیقت، نشان‌دهنده درک عمیق ملکه از الگوهای رفتاری حکام است. این رویکرد، با روش‌های تحلیل رفتاری در علوم سیاسی همخوانی دارد، جایی که بازیگران سیاسی با آزمایش یکدیگر، استراتژی‌های خود را تنظیم می‌کنند.

بخش چهارم: عمل سلیمان علیه‌السلام: هدایت به جای تحقیر

آوردن عرش و میزبانی شایسته

سلیمان علیه‌السلام، برخلاف تهدید ظاهری، در عمل رفتاری عاری از ظلم و استبداد نشان داد. او دستور داد تا عرش ملکه را پیش از آمدن او بیاورند:

﴿يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ﴾

ترجمه فولادوند: «ای سران! کدام‌یک از شما تخت او را پیش از آنکه مطیعانه نزد من آیند برایم می‌آورد؟»

سپس، با دست‌کاری عرش و پرسش از ملکه، هوشمندی او را آزمود:

﴿فَلَمَّا جَاءَتْ قِيلَ أَهَكَذَا عَرْشُكِ قَالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ﴾

ترجمه فولادوند: «چون [ملکه] آمد، گفته شد: آیا تخت تو این‌گونه است؟ گفت: گویا همان است.»

این اقدام، نه برای تحقیر، بلکه برای نمایش قدرت الهی و هدایت ملکه به ایمان بود. سلیمان علیه‌السلام، با میزبانی شایسته و بدون هیچ فساد یا تحقیری، ملکه را به ایمان دعوت کرد:

﴿قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾

ترجمه فولادوند: «گفت: پروردگارا! من به خود ستم کردم و با سلیمان برای خداوند، پروردگار جهانیان، تسلیم شدم.»

این ایمان‌آوری، چونان گلی که در بهار شکوفا می‌شود، نتیجه هدایت سلیمان علیه‌السلام بود که بدون خشونت و استبداد به ثمر نشست.

جمع‌بندی بخش: دیپلماسی اقتدار و هدایت

رفتار سلیمان علیه‌السلام، نمونه‌ای درخشان از دیپلماسی اقتدار است که در آن، تهدید کلامی برای حفظ جایگاه استراتژیک به کار می‌رود، اما عمل، بر پایه اصول اخلاقی و هدایت به ایمان استوار است. این سیره، چونان مشعلی فروزان، راهنمای نظام‌های حکومتی عادلانه در دنیای مدرن است.

بخش پنجم: تنازع بقا و جایگاه آن در نظام خلقت

اصل تنازع بقا در خلقت

تنازع بقا، چونان رودی خروشان در بستر خلقت، اصلی بنیادین است که در فلسفه، عرفان، تاریخ و تجربه بشری مشهود است. این اصل، رقابت برای حفظ حیات و سلامت را در بر می‌گیرد. دین الهی، این تنازع را در مسیری عادلانه و ایمانی هدایت می‌کند تا سلامت و بقای انسان‌ها تضمین شود. برخلاف قانون جنگل که زور و استبداد را ترویج می‌دهد، دین، این رقابت را با چارچوب‌های اخلاقی و عادلانه محدود می‌سازد.

جنگ در اسلام: برای سلامت و ایمان

جنگ در اسلام، نه از سر کینه یا تحقیر، بلکه برای تأمین سلام و سلامت است. این جنگ، چونان تیغی در دست جراح، برای نجات بیمار به کار می‌رود. اسلام، با وضع قوانینی چون منع قطع آب، تخریب درختان و آزار غیرنظامیان، جنگ را در چارچوب عدالت و ایمان محدود می‌کند. این قوانین، چونان سپری در برابر ظلم، از سلامت و بقای ایمانی انسان‌ها حفاظت می‌کنند.

تمایز عدل و ظلم در تنازع بقا

عدل و ظلم، چونان دو سوی یک سکه، در ماهیت فعل نیستند، بلکه در نیت و چارچوب عدالت تعریف می‌شوند. به‌عنوان مثال، اگر کسی برای دفاع از خانه خود زور به کار برد، این زور عادلانه است؛ اما اگر برای تصرف خانه دیگری زور به کار برد، ظالمانه است. این تمایز، چونان خطی روشن، مرز بین عدالت و ظلم را مشخص می‌کند. در سیره سلیمان علیه‌السلام، هرچند تهدید به لشکرکشی وجود داشت، اما عمل او عادلانه و برای هدایت بود.

بخش ششم: نقد طرح‌های رقیب در تنازع بقا

استبداد: زورگویی بدون عدالت

استبداد، چونان طوفانی ویرانگر، تنها به زور و قدرت متکی است و هیچ چارچوب عادلانه‌ای ندارد. این طرح، که در رفتار پادشاهان متعارف دیده می‌شود، با فساد و تحقیر همراه است و در تضاد با مفهوم سلام و سلامت قرار دارد.

صلح کلی: ادعای غیرواقعی

صلح کلی، که در برخی ادیان و مکاتب مانند مسیحیت، بودیسم و زردشتی‌گری تبلیغ می‌شود، چونان سرابی در بیابان، ادعایی غیرواقعی است. تاریخ نشان می‌دهد که مدعیان صلح کلی، در مواجهه با چالش‌ها، به خشونت متوسل شده‌اند. این طرح، به دلیل ناسازگاری بین ادعا و عمل، مردود است.

طرح دین: تنازع بقای عادلانه

دین الهی، چونان راهنمایی حکیم، تنازع بقا را در مسیر ایمان و عدالت هدایت می‌کند. این طرح، نه به هرج‌ومرج صلح کلی منجر می‌شود و نه به ظلم استبداد. دین، با وضع قوانینی عادلانه، بقای ایمانی و سلامت انسان‌ها را تضمین می‌کند.

جمع‌بندی: درس‌هایی از سیره سلیمان علیه‌السلام

سیره حضرت سلیمان علیه‌السلام، چونان آیینه‌ای تمام‌نما، مفهوم سلام و سلامت را در نظام حکومتی دینی به تصویر می‌کشد. برخلاف اشکال ظاهری که رفتار او را مشابه پادشاهان زورگو می‌داند، بررسی دقیق نشان می‌دهد که تهدیدات او برای حفظ اقتدار و هدایت به ایمان بود. عمل سلیمان، از آوردن عرش تا میزبانی شایسته، عاری از ظلم و استبداد بود و هدف آن، استقرار ایمان و سلامت بود. تنازع بقا، به‌عنوان اصلی بنیادین در خلقت، در چارچوب دین به مسیری عادلانه هدایت می‌شود. این تحلیل، نه‌تنها برای فهم سیره انبیا، بلکه برای طراحی نظام‌های حکومتی عادلانه و کارآمد در دنیای مدرن نیز درس‌آموز است.