اسما و صفات الهی: تبیین مفهوم سلام و سلامت در نظام دینی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۳۰۶)

مقدمه: درآمدی بر مفهوم سلام و سلامت در نظام دینی

مفهوم «سلام» به‌عنوان یکی از اسمای حسنای الهی، چونان خورشیدی درخشان در آسمان معرفت دینی می‌درخشد که نه تنها به معنای نبود ستیز و نزاع، بلکه به مثابه کمال وجودی و سلامت همگانی در پرتو حق و عدالت جلوه‌گر است. این مفهوم، در آیات قرآن کریم، به ویژه در سوره‌های نمل، فتح، بقره، انفال و نساء، با عمقی بی‌مانند تبیین شده و در سیره حکومتی حضرت سلیمان علیه‌السلام، الگویی عملی از تحقق آن ارائه گردیده است. درس‌گفتار حاضر، برگرفته از بیانات آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، با تمرکز بر سیره سلیمان علیه‌السلام و تحلیل آیات مرتبط، به بررسی پیوند ناگسستنی سلام با نظم، قانون‌مندی، عدالت و عقلانیت دینی می‌پردازد.

بخش نخست: مبانی نظری سلام و سلامت در نظام دینی

۱. پیوند سلام با حقانیت و عدالت

مفهوم سلام، به‌عنوان صفتی الهی، در نظام دینی با حقانیت و عدالت پیوندی ناگسستنی دارد. این صفت، فراتر از صلح ظاهری، به معنای سلامت وجودی و هدایت همگانی به سوی سعادت است. در این دیدگاه، سلامت جامعه، چون گوهری گران‌بهاست که تنها در صدف عدالت و حقانیت پرورش می‌یابد. هرگاه جامعه از این دو رکن تهی شود، جز سایه‌ای کاذب از امنیت بر جای نمی‌ماند. در قرآن کریم، این اصل در آیات متعدد، از جمله در سوره نساء (آیه ۹۰) متجلی است:

فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا

(ترجمه فولادوند: «پس اگر از شما کناره گرفتند و با شما نجنگیدند و به شما پیشنهاد صلح دادند، خداوند هیچ راهی برای تعرض به آنان بر شما قرار نداده است.»)

این آیه، نشان‌دهنده آن است که در نظام دینی، هرگونه ستیز تنها تا زمانی مجاز است که سلامت و عدالت در خطر باشد. هنگامی که دشمن به سوی سلامت گام برمی‌دارد، دیگر هیچ توجیهی برای تعرض باقی نمی‌ماند.

۲. نظم و قانون‌مندی: رکن سلامت در نظام دینی

نظم و قانون‌مندی، چون ستون‌های استواری هستند که بنای سلامت جامعه را برپا می‌دارند. برخلاف نظام‌های ستمگر که به میل خویش عمل می‌کنند و جز به تسخیر و تصرف نمی‌اندیشند، نظام دینی با قوانینی روشن و الهی، سلامت را تضمین می‌کند. این قانون‌مندی، گاه در قالب تسکین و دارو، گاه در قالب جراحی و تیغ، و گاه در قالب پیشگیری و هدایت ظاهر می‌شود. در سوره بقره (آیه ۲۱۶)، قرآن کریم این اصل را چنین بیان می‌کند:

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ

(ترجمه فولادوند: «جهاد بر شما مقرر شده، در حالی که برایتان ناخوشایند است.»)

این آیه نشان می‌دهد که جنگ، هرچند در نفس خود ناخوشایند است، اما به‌عنوان ضرورتی برای حفظ سلامت و حیات جامعه، در چارچوب قانون الهی تجویز شده است. این قانون‌مندی، نظام دینی را از هرج‌ومرج و خودسری متمایز می‌سازد.

۳. جامعیت سلامت در اسلام

اسلام، چون دریایی بی‌کران، سلامت را نه تنها برای مؤمنان، بلکه برای کل بشریت طلب می‌کند. این سلامت، گاه با داروهای تسکین‌بخش، گاه با جراحی‌های اصلاحی، و گاه با تیغ عدالت تأمین می‌شود. در سوره فتح (آیه ۱۶)، این جامعیت به زیبایی ترسیم شده است:

قُلْ لِلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَىٰ قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ

(ترجمه فولادوند: «به آن اعراب بگو که به‌زودی به سوی قومی سخت نیرومند دعوت می‌شوید که با آن‌ها بجنگید یا تسلیم شوند.»)

این آیه نشان می‌دهد که جنگ در اسلام، تنها تا زمان تحقق سلامت ادامه دارد و با تسلیم دشمن به سوی ایمان و سلامت، ستیز پایان می‌یابد.

جمع‌بندی بخش نخست

مبانی نظری سلام و سلامت در نظام دینی، چون نقشه‌ای دقیق، مسیر سعادت جامعه را ترسیم می‌کنند. پیوند سلام با حقانیت و عدالت، نظم و قانون‌مندی به‌عنوان رکن سلامت، و جامعیت سلامت در اسلام، نشان‌دهنده عمق و گستردگی این مفهوم در نظام دینی است. این اصول، زمینه‌ساز الگویی عملی در سیره انبیا، به‌ویژه حضرت سلیمان علیه‌السلام، هستند که در بخش بعدی بررسی می‌شود.

بخش دوم: سیره سلیمان علیه‌السلام: الگوی قانون‌مندی و سلامت

۱. نظم در مواجهه با هدهد

سیره حضرت سلیمان علیه‌السلام در سوره نمل، چون آیینه‌ای است که نظم و قانون‌مندی نظام دینی را بازمی‌تاباند. در آیه ۲۰ قرآن کریم، سلیمان با احاطه بر لشکریان خود، غیبت هدهد را متوجه می‌شود:

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِي لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ

(ترجمه فولادوند: «و پرندگان را بازرسی کرد و گفت: چرا هدهد را نمی‌بینم، یا شاید از غایبان است؟»)

و در آیه ۲۱ با قاطعیت می‌فرماید:

لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ

(ترجمه فولادوند: «او را به سختی عذاب می‌کنم یا سرش را می‌برم، مگر اینکه دلیلی روشن برایم بیاورد.»)

این واکنش، نه از سر خشونت، بلکه برای حفظ نظم و استیفای حقوق است. سلیمان علیه‌السلام، با این برخورد، نشان می‌دهد که حتی غیبت یک موجود کوچک در نظام حکومتی، از نظر او پنهان نمی‌ماند و قانون‌مندی، رکن اصلی سلامت است.

۲. تفاوت برخورد با هدهد و مورچه

تفاوت برخورد سلیمان علیه‌السلام با هدهد و مورچه، نشان‌دهنده تمایز بین نقض نظم و اظهارنظر است. در آیه ۱۸ سوره نمل، مورچه اظهارنظری برای حفظ قوم خود می‌کند:

حَتَّىٰ إِذَا أَتَوْا عَلَىٰ وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

(ترجمه فولادوند: «تا وقتی به وادی مورچگان رسیدند، مورچه‌ای گفت: ای مورچگان! به لانه‌هایتان داخل شوید تا سلیمان و لشکریانش ندانسته شما را پایمال نکنند.»)

سلیمان با تبسم و شکر الهی پاسخ می‌دهد:

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا

(ترجمه فولادوند: «پس از سخن او تبسمی خندان کرد.»)

این واکنش، نشان‌دهنده پذیرش اظهارنظر در نظام دینی است، مشروط بر اینکه به هرج‌ومرج منجر نشود. اما در مورد هدهد، به دلیل نقض نظم، قاطعیت نشان داده می‌شود، که این تفاوت، الگویی از مدیریت عادلانه و قانون‌مند را ارائه می‌دهد.

۳. پاسخ به شبهه خشونت در مواجهه با ملکه سبا

برخی، برخورد سلیمان علیه‌السلام با ملکه سبا را خشن و مغایر با مفهوم سلام می‌دانند، زیرا او در آیه ۳۷ سوره نمل تهدید به لشکرکشی می‌کند:

ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً

(ترجمه فولادوند: «به سویشان بازگرد، که قطعاً با سپاهیانی بر آنان درآییم که تاب مقاومت در برابرش نداشته باشند و آن‌ها را از آنجا خوار و زبون بیرون کنیم.»)

این تهدید، نه از سر خشونت، بلکه برای جلوگیری از فساد و ذلتی است که ملکه سبا به پادشاهان نسبت داده بود:

إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً

(ترجمه فولادوند: «پادشاهان چون به شهری درآیند، آن را تباه کنند و عزیزانش را خوار سازند.»)

سلیمان علیه‌السلام، برخلاف پادشاهان ستمگر، هدفش هدایت و سلامت است، نه فساد و سلطه. این رویکرد، با عقلانیت دینی همخوان است که ستیز را تنها برای تأمین سلامت مجاز می‌داند.

جمع‌بندی بخش دوم

سیره سلیمان علیه‌السلام، چون کتابی گشوده، درس‌های نظم، قانون‌مندی و عقلانیت دینی را در تأمین سلامت جامعه می‌آموزد. برخورد او با هدهد و مورچه، و پاسخ به شبهه خشونت در مواجهه با ملکه سبا، نشان‌دهنده الگویی بی‌بدیل از حکومتی است که سلامت را در پرتو عدالت و نظم محقق می‌سازد.

بخش سوم: نقش تیغ در تأمین سلامت

۱. تیغ به قدر ضرورت

در نظام دینی، تیغ و جنگ تنها به قدر ضرورت و برای تأمین سلامت مجاز است. این اصل در آیات متعدد قرآن کریم، از جمله سوره انفال (آیه ۶۱) تبیین شده است:

وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلَمِ فَاجْنَحْ لَهَا

(ترجمه فولادوند: «و اگر به صلح گراییدند، تو نیز به آن بگرای.»)

این آیه نشان می‌دهد که با تحقق سلامت، هرگونه ستیز ممنوع است. تیغ در اسلام، چون ابزار جراحی است که تنها برای حفظ سلامت جسم و جان جامعه به کار می‌رود و هرگاه از این هدف منحرف شود، فاقد شرعیت است.

۲. تفاوت تیغ دینی و ستمگرانه

تیغ در نظام دینی، برخلاف ستمگران، برای هدایت و سلامت است، نه برای تسخیر و غارت. ستمگران، چون گرگان گرسنه، به دنبال منافع خویش‌اند، اما انبیا، چون باغبانان حکیم، به پرورش گلستان ایمان و عدالت می‌اندیشند. در سوره محمد (آیه ۳۵)، این تفاوت به روشنی بیان شده است:

فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلَمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ

(ترجمه فولادوند: «سست نشوید و به صلح دعوت نکنید در حالی که شما برترید.»)

این آیه نشان می‌دهد که دعوت به سلامت، هدف نهایی است و ستیز تنها تا زمانی ادامه دارد که سلامت محقق شود.

۳. حدود و قصاص در چارچوب سلامت

اجرای حدود و قصاص در اسلام، چونان تیغی است که در کنار پنجاه باب فقه، برای تأمین سلامت به کار می‌رود. اگر این تیغ، به جای سلامت، به تخریب منجر شود، نقض غرض است. برای مثال، اگر اجرای حدود در جامعه‌ای پر از فقر و فلاکت، به جای اصلاح، به افزایش محرومان بی‌دست‌وپا منجر شود، فاقد شرعیت است. این اصل، نشان‌دهنده اهمیت جامعیت در اجرای احکام دینی است.

جمع‌بندی بخش سوم

نقش تیغ در نظام دینی، چون ابزاری است که تنها به قدر ضرورت و در چارچوب عدالت و عقلانیت دینی به کار می‌رود. تفاوت تیغ دینی با ستمگرانه، و تأکید بر اجرای حدود در کنار سایر ابواب فقه، نشان‌دهنده عمق و حکمت اسلام در تأمین سلامت جامعه است.

بخش چهارم: عقلانیت دینی و پرهیز از ستمگری

۱. عقلانیت دینی در برابر ستمگری

عقلانیت دینی، چون مشعلی فروزان، مسیر سلامت و سعادت را روشن می‌کند و از ستمگری و هرج‌ومرج دور می‌سازد. برخلاف ستمگران که به دنبال منافع شخصی‌اند، نظام دینی با عقلانیت، سلامت را برای همگان طلب می‌کند. در سوره انفال (آیه ۶۲)، این اصل تبیین شده است:

وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ

(ترجمه فولادوند: «و اگر بخواهند تو را فریب دهند، همانا خداوند برایت کافی است.»)

این آیه، بر توکل بر خدا و پرهیز از ستمگری حتی در برابر خدعه دشمن تأکید دارد.

۲. خطر ستمگری در پوشش دین

ستمگری در پوشش دین، چون زهری است که شجره طیبه دیانت را پژمرده می‌سازد. کسانی که دین را ابزار منافع شخصی کنند، از حقیقت آن دور افتاده‌اند. این هشدار، در سیره خلفای جور، مانند بنی‌امیه و بنی‌عباس، به روشنی دیده می‌شود که با ظاهر دینی، به ستمگری پرداختند.

۳. پرهیز از استثمار ضعیفان

ستمگری، گاه در قالب استثمار ضعیفان ظاهر می‌شود. خرید ارزان اموال نیازمندان، چونان غارت گوهری است که در دستان محرومان به امانت نهاده شده است. این رفتار، نه تنها در تضاد با عقلانیت دینی است، بلکه حتی از اخلاق کافران نیز فروتر است. انبیا و اولیا، چونان چشمه‌سارانی زلال، تنها به سلامت و سعادت خلق می‌اندیشند.

جمع‌بندی بخش چهارم

عقلانیت دینی، چون سپری است که جامعه را از ستمگری و هرج‌ومرج حفظ می‌کند. پرهیز از استثمار ضعیفان و دوری از ستمگری در پوشش دین، درس‌هایی است که نظام دینی را به سوی سلامت و سعادت رهنمون می‌سازد.

نتیجه‌گیری کلی

این نوشتار، با تبیین مفهوم سلام و سلامت در نظام دینی، نشان داد که این صفت الهی، فراتر از صلح ظاهری، به معنای نظم، عدالت و هدایت همگانی است. سیره سلیمان علیه‌السلام، با تأکید بر نظم، قانون‌مندی و عقلانیت دینی، الگویی بی‌بدیل برای تأمین سلامت ارائه می‌دهد. آیات قرآن کریم، از جمله در سوره‌های نمل، فتح، بقره، انفال و نساء، نشان می‌دهند که تیغ و جنگ، تنها به قدر ضرورت و برای سلامت مجاز است. عقلانیت دینی، با پرهیز از ستمگری و استثمار، راه سعادت را هموار می‌سازد. این درس‌ها، نه تنها برای فهم تاریخ انبیا، بلکه برای طراحی نظام‌های عادلانه و سالم در دنیای مدرن نیز الهام‌بخش است.