کتاب اسماء و صفات الهی: تبیین اسم جبار

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۳۶۵)

مقدمه: درآمدی بر تبیین اسم جبار

اسم «جبار»، یکی از اسماء الحسنی که در سوره حشر، آیه ۲۳ قرآن کریم ذکر شده، به دلیل عمق معنایی و کاربرد محدودش در متن مقدس، از دیرباز ذهن الهی‌دانان، مفسران و فیلسوفان را به خود مشغول داشته است. این اسم، که تنها یک‌بار در قرآن کریم به‌عنوان صفت الهی به کار رفته، در سیاقی ظریف و در کنار اسمایی چون «مؤمن»، «مهیمن» و «عزیز» قرار گرفته و از این‌رو، نیازمند تبیینی دقیق و عمیق است. درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، در جلسه سیصد و شصت و پنجم، با نگاهی نقادانه به تفاسیر سنتی، به‌ویژه دیدگاه فخر رازی که «جبار» را به معنای اکراه و اجبار تفسیر کرده، این صفت را به‌عنوان اقتدار ذاتی و جبلی خداوند بازتعریف می‌کند.

در این راستا، متن با نگاهی انتقادی به معانی سنتی و عرفی «جبار» به‌عنوان زورگویی و قلدری، معنای جبلی (مبتنی بر اقتضای ذاتی) را پیشنهاد می‌دهد و با استناد به آیات قرآن کریم، بر نبود جبر و اجبار در نظام هستی تأکید می‌ورزد.

بخش اول: جایگاه اسم جبار در قرآن کریم

۱.۱. توالی معنایی در سوره حشر

اسم «جبار» در قرآن کریم تنها یک‌بار، در سوره حشر، آیه ۲۳، و در ادامه اسمایی چون «مؤمن»، «مهیمن» و «عزیز» آمده است:

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ

(ترجمه فولادوند: اوست خدایی که جز او معبودی نیست، پادشاه، پاک، ایمن‌بخش، مؤمن، مهیمن، توانمند، جبار، متکبر.)

این توالی، چونان رشته‌ای از مروارید، ارتباط معنایی عمیقی میان این اسما را آشکار می‌سازد. سوره حشر، که به تعبیر درس‌گفتار، ظرف اسم اعظم است، جایگاهی یگانه در قرآن کریم دارد و آیات پایانی آن از فضیلتی بی‌مانند برخوردارند. حضور «جبار» در این سیاق، نشان‌دهنده عظمت و اقتدار ذاتی این صفت است که در پیوند با سایر اسمای جلالی، چونان ستاره‌ای در آسمان معرفت الهی می‌درخشد. این موقعیت، ضرورت تبیینی دقیق و عمیق از این اسم را دوچندان می‌کند.

۱.۲. کاربرد محدود جبار در قرآن کریم

درس‌گفتار تأکید می‌کند که «جبار» تنها یک‌بار به‌عنوان صفت خداوند در قرآن کریم ذکر شده، در حالی که در نُه مورد دیگر، این واژه برای خلق به‌کار رفته و صفتی مذموم است. این تمایز، چونان خطی روشن میان دو سوی یک حقیقت، نشان‌دهنده اختصاص این صفت به ذات الهی در معنای اقتدار جبلی و نفی آن در معنای زورگویی برای غیرخداوند است. آیاتی مانند سوره هود (آیه ۵۹)، ابراهیم (آیه ۱۵)، غافر (آیه ۳۵)، ق (آیه ۴۵)، قصص (آیه ۱۹)، شعراء (آیه ۱۳۰)، مریم (آیات ۱۴ و ۳۲) و مائده (آیه ۲۲) نشان می‌دهند که «جبار» در مورد خلق با عناد، ظلم و استکبار همراه است. این بررسی قرآنی، ضرورت بازتعریف این صفت را در سیاق الهی برجسته می‌سازد.

بخش دوم: نقد تفاسیر سنتی اسم جبار

۲.۱. نقد دیدگاه فخر رازی

درس‌گفتار به دیدگاه فخر رازی در «شرح اسماء الحسنی» اشاره کرده و آن را به دلیل تفسیر «جبار» به معنای «اکراه و اجبار» نقد می‌کند. فخر رازی معتقد است که «جبار» به معنای «من جبره علیه» (کسی که دیگری را مجبور می‌کند) است و آن را با اکراه و زورگویی معادل می‌داند. این تفسیر، چونان بنایی سست‌بنیاد، با صفت ذاتی و جلالی خداوند ناسازگار است، زیرا اکراه از ضعف و ناتوانی ناشی می‌شود، در حالی که خداوند قادر متعال است. این نقد، نشان‌دهنده ضرورت بازنگری تفاسیر سنتی است که «جبار» را به معانی عرفی و سلب‌محور تقلیل داده‌اند.

تحلیل درس‌گفتار تأکید می‌کند که خداوند، به دلیل علم و قدرت بی‌کرانش، نیازی به اکراه و زورگویی ندارد. این دیدگاه، «جبار» را از معنای فعل‌محور (اجبار دیگران) به صفتی ذاتی (اقتدار جبلی) ارتقا می‌دهد که با نظام‌مندی عالم همخوانی دارد. این نقد، چونان چراغی در مسیر معرفت، راه را برای فهمی نوین از این اسم الهی هموار می‌سازد.

۲.۲. تأثیر فرهنگ سیاسی بر تفسیر جبار

درس‌گفتار به تأثیر فرهنگ سلطانی و سیاسی، به‌ویژه در دوره خلفای اموی و عباسی، بر تحریف معنای «جبار» اشاره کرده و آن را نقد می‌کند. این فرهنگ، که مبتنی بر زورگویی و قلدری بود، معنای «جبار» را به مفاهیمی چون اجبار و استبداد آلوده کرد. این تحریف، چونان غباری بر آینه حقیقت، مانع از فهم معنای قرآنی این صفت شده است. تحلیل این نکته نشان می‌دهد که فرهنگ سیاسی و اجتماعی می‌تواند بر تفاسیر دینی تأثیر گذاشته و معانی الهی را به سوی مفاهیم عرفی سوق دهد.

این نقد، ضرورت بازخوانی تفاسیر سنتی با روش‌های علمی و انتقادی را برجسته می‌کند. برای رفع این تحریف، لازم است معنای «جبار» با استناد به سیاق قرآنی و ریشه‌های لغوی بازتعریف شود تا از تأثیرات فرهنگ عامه و سیاسی رها گردد.

بخش سوم: معنای جبلی جبار و نظام‌مندی عالم

۳.۱. تعریف جبلی برای جبار

درس‌گفتار «جبار» را به معنای «جبلی» تعریف می‌کند، یعنی صفتی که بیانگر اقتدار ذاتی خداوند در هدایت و سیر عالم بر اساس اقتضای طبیعی و ذاتی موجودات است. این تعریف، چونان کلیدی زرین، درِ فهم جدیدی از این اسم را می‌گشاید. برخلاف معنای عرفی زورگویی، «جبار» به‌عنوان صفتی جلالی، نظام‌مندی و اقتدار ذاتی خداوند را در تنظیم هستی نشان می‌دهد. این دیدگاه با آیه إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا (انسان: ۳) همخوانی دارد:

(ترجمه فولادوند: ما راه را به او نشان دادیم، یا سپاسگزار است یا ناسپاس.)

این آیه، هدایت جبلی و اقتضایی خداوند را نشان می‌دهد که چه در ایمان و چه در کفر، بر اساس اقتضای ذاتی موجودات عمل می‌کند. «جبار» در این معنا، چونان عقابی است که با بال‌های گسترده‌اش، عالم را زیر سایه اقتدار و نظم الهی حفظ می‌کند.

۳.۲. نظام‌مندی عالم و نبود جبر

درس‌گفتار تأکید می‌کند که در نظام هستی، جبر و اجبار وجود ندارد و همه موجودات، از انسان تا جمادات، «مجبول» (بر اساس جبلت و اقتضای ذاتی) حرکت می‌کنند، نه «مجبور». این تمایز، چونان خطی روشن میان حقیقت و توهم، مفهوم جبر را در نظام الهی نفی می‌کند. موجودات، اعم از انسان که بالاختیار و جمادات که بالطبع حرکت می‌کنند، بر مدار اقتضای ذاتی خود سیر می‌کنند. این دیدگاه، با فلسفه اسلامی، به‌ویژه حرکت جوهری ملاصدرا، همخوانی دارد که حرکت موجودات را بر اساس اقتضای ذاتی آنها می‌داند.

این ایده، نظام‌مندی عالم را حتی در اعمال منفی مانند کفر، ظلم و هرج و مرج تأیید می‌کند. درس‌گفتار با استناد به آیه فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ (زلزال: ۷-۸) تأکید می‌کند که همه اعمال، خیر یا شر، در چارچوب نظام الهی قرار دارند:

(ترجمه فولادوند: پس هر کس به‌قدر ذره‌ای نیکی کند، آن را می‌بیند و هر کس به‌قدر ذره‌ای بدی کند، آن را می‌بیند.)

این نظام‌مندی، چونان تار و پودی است که عالم را به هم می‌پیوندد و هیچ ذره‌ای را بی‌مدار رها نمی‌سازد.

۳.۳. مثال‌های تاریخی نظام‌مندی

درس‌گفتار با اشاره به مثال‌هایی مانند چنگیزخان و نظام‌های فاشیستی، نشان می‌دهد که حتی ظلم و جنایت نیز دارای سیستم و مدار است. چنگیزخان، با قانون «عدم رحم» برای پیروزی، و نظام‌های فاشیستی با قواعد خاص خود، نمونه‌هایی از وجود نظام در اعمال منفی هستند. این تحلیل، چونان آیینه‌ای است که حقیقت نظام‌مندی عالم را حتی در تاریک‌ترین زوایای آن نشان می‌دهد. این مثال‌ها، کاربرد این دیدگاه را در تحلیل‌های تاریخی و جامعه‌شناختی برجسته می‌سازد و نشان می‌دهد که هیچ عملی، حتی هرج و مرج، بی‌مدار نیست.

بخش چهارم: تمایز جبار در خداوند و خلق

۴.۱. جبار به‌عنوان صفت اختصاصی خداوند

درس‌گفتار تأکید می‌کند که «جبار» تنها برای خداوند صادق است، زیرا نیازمند علم، قدرت و تعالی مطلق است که در غیرخدا یافت نمی‌شود. برخلاف صفت «عزیز» که به پیامبر و مؤمنان نیز نسبت داده شده (إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، منافقون: ۸)، «جبار» به دلیل بار اقتداری مطلق، برای خلق غیرممکن است. این دیدگاه، چونان خطی روشن، تمایز میان صفت الهی و خلقی را آشکار می‌سازد.

آیاتی مانند وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ (ق: ۴۵) به پیامبر اکرم (ص) خطاب می‌کند که تو جبار نیستی، زیرا جبار بودن نیازمند اقتدار متعال است که تنها در ذات الهی یافت می‌شود:

(ترجمه فولادوند: و تو بر آنان جبار [و زورگو] نیستی.)

این اختصاص، «جبار» را به‌عنوان صفتی منحصر به خداوند معرفی می‌کند که با اقتدار جبلی و نظام‌مند او همخوانی دارد.

۴.۲. جبار در خلق: صفتی مذموم

درس‌گفتار با بررسی آیات قرآنی، نشان می‌دهد که «جبار» در مورد خلق، صفتی مذموم و همراه با عناد و معصیت است. برای مثال، در سوره ابراهیم (آیه ۱۵) آمده است: وَخَابَ كَلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ که نشان‌دهنده نابودی هر جبار معاند است:

(ترجمه فولادوند: و هر گردن‌کش منحرفی ناکام ماند.)

همچنین، در سوره قصص (آیه ۱۹)، دشمن موسی او را متهم به جبار بودن می‌کند: أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ که نشان می‌دهد جبار بودن در خلق، با ظلم و زورگویی همراه است:

(ترجمه فولادوند: آیا می‌خواهی مرا بکشی، همان‌گونه که دیروز کسی را کشتی؟ تو جز این نمی‌خواهی که در زمین جبار [و زورگو] باشی.)

این آیات، چونان آیینه‌ای، تمایز میان معنای الهی و خلقی «جبار» را نشان می‌دهند و بر مذموم بودن این صفت در غیرخدا تأکید می‌ورزند.

۴.۳. نقد ولایت به معنای زورگویی

درس‌گفتار با استناد به آیه وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ (ق: ۴۵)، تفسیر ولایت فقیه به معنای زورگویی را رد می‌کند. ولایت، به معنای هدایت و تذکر قرآنی، با جبار بودن به معنای زورگویی ناسازگار است. این نقد، چونان نسیمی زلال، سوءتفاهم‌های سیاسی در مورد ولایت فقیه را برطرف می‌سازد و بر نقش هدایتی آن تأکید می‌کند.

این دیدگاه، ضرورت بازتعریف مفاهیم دینی در چارچوب معانی قرآنی را نشان می‌دهد و از تحریف ولایت به معنای استبداد جلوگیری می‌کند.

بخش پنجم: تمایز جبروت و تکبر

۵.۱. جبروت به‌عنوان صفت ذاتی

درس‌گفتار جبروت را صفتی ذاتی و اقتضایی می‌داند که با «جبار» به معنای جبلی همخوانی دارد. جبروت، چونان ریشه‌ای است که اقتدار ذاتی خداوند را در نظام‌مندی عالم نشان می‌دهد. برخلاف تکبر، که ارادی و در خلق مذموم است، جبروت به اقتدار ذاتی و طبیعی اشاره دارد که در ذات الهی متجلی است.

این تمایز، ضرورت دقت در تحلیل اسماء الحسنی را نشان می‌دهد. جبروت، به‌عنوان صفتی ذاتی، با معنای جبلی «جبار» همخوانی دارد و از تقلیل آن به مفاهیم عرفی جلوگیری می‌کند.

۵.۲. تکبر در خلق: صفتی مذموم

درس‌گفتار تأکید می‌کند که تکبر، به دلیل ارادی بودن و ارتباط با استکبار، در خلق صفتی مذموم است. این دیدگاه، با آیه الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَٰلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (غافر: ۳۵) همخوانی دارد که قلب هر متکبر جبار را بسته و از خیرات محروم می‌داند:

(ترجمه فولادوند: کسانی که در آیات خدا بدون حجتی که برایشان آمده باشد، مجادله می‌کنند، نزد خدا و مؤمنان بسیار نفرت‌انگیز است. این‌گونه خدا بر هر دل متکبر جباری مهر می‌نهد.)

این آیه، تکبر و جبار بودن در خلق را با عناد و معصیت همراه می‌داند و بر مذموم بودن این صفات تأکید می‌ورزند.

بخش ششم: معضل نسبت جبار به اولیاء

۶.۱. تناقض ظاهری روایت «نحن اسماء الحسنی»

درس‌گفتار به معضل نسبت «جبار» به اولیاء، با استناد به روایت «نحن اسماء الحسنی» از امیرالمؤمنین (ع)، اشاره کرده و آن را چالشی حل‌نشده می‌داند. اگر اولیاء تجلی اسماء الحسنی باشند، چگونه می‌توانند «جبار» باشند، در حالی که قرآن کریم این صفت را در خلق مذموم می‌داند؟ این تناقض، چونان گرهی در تار و پود معرفت، نیازمند گشایش است.

تحلیل درس‌گفتار پیشنهاد می‌دهد که این معضل می‌تواند از طریق تمایز بین معنای جبلی (اقتدار ذاتی) و معنای عرفی (زورگویی) حل شود. اولیاء ممکن است به معنای جبلی «جبار» باشند، یعنی در هدایت و اقتدار ذاتی الهی شریک باشند، اما نه به معنای زورگویی. این دیدگاه، زمینه‌ساز تحقیقات عمیق‌تر در حوزه عرفان و الهیات است.

۶.۲. ضرورت تحقیقات آینده

درس‌گفتار با طرح این معضل، از پژوهشگران می‌خواهد تا پاسخ‌های علمی و دقیقی برای آن ارائه دهند. این پیشنهاد، چونان بذری در زمین معرفت، زمینه‌ساز تحقیقات بین‌رشته‌ای در حوزه الهیات، عرفان و فلسفه است. بررسی این تناقض، می‌تواند به فهم عمیق‌تر رابطه میان اسماء الحسنی و اولیاء الهی منجر شود و راه را برای بازتعریف این صفت در سیاق عرفانی هموار سازد.

بخش هفتم: نقد علوم سنتی و ضرورت علم کاربردی

۷.۱. نقد علوم سنتی

درس‌گفتار علوم سنتی را به دلیل تکیه بر معلومات بدون حل معضلات الهیاتی، «سرگرمی» می‌نامد و خواستار علمی کاربردی است که مشکلات را حل کند. این نقد، چونان زنگ هشداری است که حوزه‌های علمیه را به بازنگری روش‌های خود فرا می‌خواند. علوم سنتی، با تمرکز بر نقل‌قول‌های بدون تحلیل، نتوانسته‌اند چالش‌هایی مانند نسبت «جبار» به اولیاء را حل کنند.

این دیدگاه، ضرورت اتخاذ روش‌های علمی و انتقادی در تفسیر اسماء الحسنی را نشان می‌دهد. علم کاربردی، که معضلات الهیاتی را حل کند، می‌تواند به توسعه علوم دینی و پاسخگویی به نیازهای معاصر کمک کند.

۷.۲. ضرورت بازنگری روش‌های تفسیری

درس‌گفتار خواستار روش‌های تفسیری مبتنی بر معنای ذاتی و جبلی است که از تقلیل اسماء الحسنی به معانی عرفی جلوگیری کند. این پیشنهاد، چونان جریانی زلال، می‌تواند علوم دینی را از غبار تحریفات فرهنگی پاک سازد. بازنگری روش‌های تفسیری، با تمرکز بر ریشه‌های قرآنی و لغوی، می‌تواند به فهم دقیق‌تر اسماء الحسنی منجر شود.

نتیجه‌گیری: به سوی فهمی نوین از جبار

اسم «جبار»، چونان گوهری در گنجینه اسماء الحسنی، از عمق و پیچیدگی معنایی برخوردار است که فهم آن نیازمند نگاهی علمی و نقادانه است. درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، با نقد تفاسیر سنتی مانند دیدگاه فخر رازی که «جبار» را به اکراه و زورگویی تفسیر کرده، معنای جبلی (اقتدار ذاتی و نظام‌مند) را برای این صفت پیشنهاد می‌دهد. این تعریف، با تأکید بر نظام‌مندی عالم و نبود جبر و اجبار، «جبار» را به‌عنوان صفتی جلالی معرفی می‌کند که تنها برای خداوند صادق است.

بررسی آیات قرآنی نشان می‌دهد که «جبار» در مورد خلق، صفتی مذموم و همراه با عناد و ظلم است، در حالی که در مورد خداوند، بیانگر اقتدار جبلی و هدایت نظام‌مند عالم است. معضل نسبت «جبار» به اولیاء، چالشی حل‌نشده است که نیازمند تحقیقات عمیق‌تر در حوزه عرفان و الهیات است. این نوشتار، با تجمیع محتوای درس‌گفتار و تحلیل‌های تفصیلی، کوشیده است تا با زبانی فاخر و علمی، زمینه‌ساز فهمی نوین از این اسم الهی باشد. حوزه‌های علمیه باید با اتخاذ روش‌های علمی و انتقادی، به توسعه علوم دینی کاربردی پرداخته و از تحریفات فرهنگی و سیاسی در تفسیر اسماء الحسنی جلوگیری کنند.