**رؤیت در آینهٔ ظهور: طرحِ مسئله و مختصاتِ هستی‌شناختیِ آن**

در گسترهٔ معارفِ قرآنی، پرسش از «رؤیتِ ملائکه» آن‌گاه که با تدقیقِ فلسفی مواجه می‌گردد، از سطحِ یک مسئلهٔ صِرفاً کلامی فراتر رفته و به معضلی بنیادین در بابِ ساختارِ ادراک، حدودِ ابزارهایِ حسیِ انسان، و نسبتِ میانِ ظاهر و باطنِ هستی بَدَل می‌شود. ملائکه در منظومهٔ هستی‌شناختیِ قرآنِ کریم، کارگزارانِ نظامِ وجودند؛ با این قیدِ اساسی که «کارگزاریِ» آنان نه از جنسِ فعلِ مادی، بلکه از سِنخِ ظهور و تجلی است. پرسش از امکانِ رؤیتِ این ذواتِ نوری، در حقیقت پرسش از این امکان است که آیا «ظهور» می‌تواند خود را در آینهٔ حواسِ انسانی بازنمایاند؟ و در صورتِ امکان، این بازنمایی تحتِ کدامین شرایطِ ادراکی محقق می‌گردد؟

شکوفایی و تنقیحِ این بحث، در گروِ تفکیکِ دقیقی است که باید میانِ دو ساحتِ کلیدی صورت پذیرد: نخست، «ساحتِ هستی‌شناختی» که به نحوهٔ وجودِ ملائکه می‌پردازد؛ و دوم، «ساحتِ معرفت‌شناختی» که متکفلِ تبیینِ امکان و شیوهٔ ادراکِ آن‌هاست. خلطِ این دو ساحت، سرچشمهٔ بسیاری از مغالطاتِ معرفتی در این حوزه بوده است. پرسشگرِ امکانِ رؤیتِ ملائکه، پیش از هر چیز باید این مبنا را منقح سازد که: «ملائکه به‌مثابهٔ چه حقیقتی هستند و ادراکِ چه ساحتی از آن‌ها مُراد است؟» پاسخِ مستدل به این پرسشِ تمهیدی، افقِ تمامِ مباحثِ پسین را روشن خواهد ساخت.

**ملائکه به‌منزلهٔ ظهوراتِ نوری: دیالکتیکِ تجرد، تعین و معنایِ رؤیت**

ملائکه موجوداتی هستند که ساحتِ وجودی‌شان از سِنخِ تجردِ محض است؛ تجردی که به معنایِ انتفایِ مطلقِ رنگ، حجم، سطح و هرگونه کیفیتِ حسی در ذاتِ آن‌هاست. از این‌رو، ذاتِ مجردشان از تیررسِ ابزارهایِ حسیِ انسان — که تکویناً تنها واجدِ توانمندیِ دریافتِ اعراضِ مادی (نظیرِ رنگ، شکل، وزن و مقاومت) هستند — مطلقاً بیرون است. آنچه چشمِ ناسوتی درمی‌یابد، همواره کیفیتی عارضی بر یک «موضوع» است، نه خودِ «جوهر». جوهر، به‌مثابهٔ آن واقعیتِ مستقلی که از موضوع بی‌نیاز است، با هیچ ابزارِ حسیِ ظاهری به‌طورِ مستقیم قابلِ رؤیت نیست. بر این اساس، رؤیتِ ملائکه در مقامِ ذاتِ مجردشان، نه‌تنها ممتنعِ وقوعی، بلکه محالِ ذاتی است؛ لذا آنچه به حریمِ رؤیت درمی‌آید، حقیقتی دیگر است.

آن حقیقتِ دیگر، مفهومِ «ظهور» است؛ یعنی همان اقتدارات، تعینات و شؤونِ خلقی که در دارِ هستی، سطحِ تماسِ ملائکه با عالمِ مادی را تکون می‌بخشند. این ظهورات، کارکردی بسانِ «بدن» برای آن ذواتِ مجرد دارند؛ نه بدنی متشکل از گوشت و خونِ عنصری، بلکه کالبدی از جنسِ تجلیِ نورانی که در مرتبه‌ای خاص از مراتبِ طولیِ وجود، کیفیاتِ قابلِ ادراک را می‌پذیرد. در نتیجه، رؤیتِ ملائکه منطقاً «رؤیتِ ظهور» است، نه «رؤیتِ ذات». این تمایز، یک تبصرهٔ حاشیه‌ای نیست، بلکه گرانیگاهِ فهمِ این معمایِ فلسفی است. همان‌گونه که آینه، صِرفاً بازتابانندهٔ نور است و خود، منبعِ بالذاتِ نور محسوب نمی‌گردد، ظهوراتِ ملائکه نیز وجودِ نورانیِ ایشان را در مرتبه‌ای از هستی متجلی می‌سازند که با ظرفیتِ حواس، تناسبِ ادراکی داشته باشد.

در سنتِ فلسفی، تمایزِ میانِ «عقل» و «نفس» عالی‌ترین روشنگرِ این بحث است. عقل، هم در مقامِ ذات و هم در مقامِ فعل، مجردِ تام است و با هیچ کالبدِ مادی پیوند ندارد؛ اما نفس، با وجودِ تجردِ ذاتی، در ساحتِ فعل با بدنِ عنصری متحد است و از مجرایِ آن با عالمِ ماده تعامل می‌ورزد. ملائکه‌ای که در قوسِ نزول با ساحتِ انسانی پیوند می‌یابند، دقیقاً همین مسیرِ نزول از تجردِ محض به تعینِ ظهوری را طی می‌کنند و در بسترِ همین تعیناتِ ظهوری است که قابلیتِ رؤیت می‌یابند. ازاین‌رو، به جوهرِ هستیِ آن‌ها نه با بَصَرِ مادی، که تنها با بضاعتِ عقل می‌توان ایقان یافت؛ یقینی که ماهیتی برهانی و مفهومی دارد، نه ماهیتِ حسی و شهودِ بَصَری.

**افقِ قرآنیِ رؤیت: از مقاماتِ نبوی تا بشارتِ لقاء در مآلِ هستی**

قرآنِ کریم در بابِ امکانِ رؤیتِ ملائکه، موضعی صریح و تخلف‌ناپذیر دارد: این رؤیت، برای انبیایِ عظام در همین نشئهٔ ناسوتی واقع شده است. ابراهیم، لوط، مریم و پیامبرِ اکرم (صلوات‌الله‌علیهم) هر یک در آیاتی مُبین، گونه‌هایی از این مواجههٔ حضوری را تجربه کرده‌اند. این شواهدِ وحیانی مبرهن می‌سازد که مانعِ بنیادینِ رؤیت، در طرفِ «وجودِ ملائکه» مستقر نیست، بلکه نقص و حجاب در طرفِ «ظرفِ ادراکیِ انسان» نهفته است. هرگاه این ظرفِ وجودی، همچون نفوسِ قدسیِ انبیا، به غایتِ استعداد و فعلیتِ خویش نائل آید، رؤیت محقق می‌گردد. این حقیقت در پرتوِ «نظریهٔ ظهور» کاملاً تبیین‌پذیر است: تجلیِ ملائکه در مرتبه‌ای که برای انسان ادراک‌پذیر باشد، ضرورتاً مستلزمِ آن است که قابل (انسان) نیز سعهٔ وجودی و آمادگیِ دریافتِ آن مرتبهٔ تجلی را در خویش محقق کرده باشد.

آنچه قرآنِ کریم در سورهٔ رعد پیرامونِ بهشت تصویر می‌نماید، از شفاف‌ترین بیاناتِ وحیانی در بابِ این رؤیتِ ملکوتی است. آیهٔ شریفه می‌فرماید: ﴿وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ﴾ (رعد: ۲۳). این گزاره، از منظرِ تفسیری، به‌روشنی بر رؤیتِ فعلی و حضوریِ ملائکه توسطِ مؤمنان در نشئهٔ بهشت دلالت دارد. از منظرِ تأویلی، عبارتِ «مِنْ كُلِّ بَابٍ» (از هر در) استعاره‌ای عمیق از کثرتِ مراتبِ ظهور است؛ مؤمنان در آن نشئه، از تمامیِ جهاتِ هستی و از گذرگاهِ تمامِ مراتبِ تجلی، با انواری از عالمِ ملکوت مواجه می‌گردند. و از منظرِ جری و تطبیق، این توصیفِ قرآنی مبیّنِ یک قانونِ کلی در مراتبِ عالم است: هر سالکی که در مسیرِ تزکیه و فعلیت‌یابیِ نفس، به مرتبه‌ای از وسعتِ این «هر در» نائل آید، با درودِ ملائکه بر خویش مواجه خواهد شد؛ آنجا که می‌فرماید: ﴿سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ﴾ (رعد: ۲۴).

درنگِ فلسفی در این آیه، حقیقتی بس لطیف را منکشف می‌سازد: «صبر»، یگانه کلیدِ گشایشِ آن سراست. صبر در مجاهدتِ معنوی، مهارِ نفس و پایبندی به طریقتِ تزکیه، صِرفاً یک فضیلتِ اخلاقیِ عام نیست، بلکه دقیقاً همان جوهره‌ای است که «ظرفِ ادراک» را صیقل داده و مستعدِ تجلی می‌سازد. بنابراین، آیهٔ مذکور نه‌تنها بشارتی اخروی، که توصیف‌گرِ منطقِ درونیِ تکاملِ ابزارهایِ ادراکی است. در تقابلِ با این گروه، آیهٔ ۲۵ وضعِ ناقضانِ عهدِ الهی و مفسدانِ فی‌الارض را ترسیم می‌نماید و با سکوتی معنادار، هیچ‌گونه اشاره‌ای به ظهورِ ملائکه در میانِ آنان نمی‌کند؛ این فقدان، نشان‌دهندهٔ آن است که فسادِ هستی‌شناختی، ساختارِ ظرفِ دریافتِ تجلیاتِ رحمانی را متلاشی می‌سازد.

تغایرِ ماهوی میانِ ملائکهٔ بهشتی و ملائکهٔ دوزخی — که سورهٔ تحریم آنان را با صفاتِ «غِلاظٌ شِداد» (خشن و سخت‌گیر) متصف می‌سازد — نیز دقیقاً از همین زاویه قابلِ تحلیلِ استدلالی است. این تباین در اوصاف، معلولِ تفاوت در مراتبِ تجلی است. ملائکه در آینهٔ اعمال و درجاتِ نفسانیِ هر فرد، به صورتی کاملاً متناسب با شاکلهٔ همان نفس متجلی می‌شوند؛ در یک آینه، صورتِ «سلام و درود» بازتاب می‌یابد و در آینه‌ای دیگر، صورتِ «سختی و غلظت». این پدیده، تجلیِ بارزِ همان «وحدتِ تشکیکی» در نظامِ ملکوتی است که بر مبنایِ آن، درجاتِ ظهور، تابعی مستقیم از قابلیاتِ قابل‌ها رقم می‌خورد.

**موانعِ ادراک و اسلوبِ تنقیحِ بصیرت: از غضِ بصر تا لایه‌روبیِ خیال**

مانعِ اصیلِ رؤیت در عالمِ ناسوت، محدودیت‌هایِ تکوینی و ساختاریِ ابزارهایِ حسی و کثرتِ وابستگی‌هایِ مادیِ انسان است. چشم، گوش و قلب در این نشئه، همگی در غل و زنجیرِ عوارضِ مادی محبوس‌اند و تا زمانی که این اسارت باقی است، توانمندیِ دریافتِ تجلیاتِ فرامادی ممتنع خواهد بود. این همان قانونِ تخلف‌ناپذیری است که در سورهٔ اسراء بدان تصریح شده است: ﴿إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا﴾ (اسراء: ۳۶). مسئولیتِ حواس در این ساحت، صِرفاً یک تکلیفِ تشریعیِ محض نیست، بلکه ضرورتی وجودی در مسیرِ پالایشِ ظرفِ ادراک به‌شمار می‌رود. نفسی که حواسِ آن دستخوشِ تشتت بوده و در گردابِ عوارضِ ناسوتی مستغرق است، هرگز نمی‌تواند به آن درجه از تمرکزِ وجودی که شرطِ لازم برای شکارِ ظهوراتِ نوری است، دست یابد.

آموزهٔ طریقیِ «غضِ بصر» (فروبستنِ چشم)، دقیقاً در همین مختصات است که معنایِ حقیقی و باطنیِ خویش را بازمی‌یابد. در مأثوراتِ رواییِ ما آمده است که: «چشم‌هایتان را فروبندید تا شگفتی‌ها را ببینید». این دستورالعمل، نه یک توصیهٔ صِرفاً اخلاقی، بلکه یک متدولوژیِ دقیقِ معرفتی برای بیدارسازیِ حواسِ باطنی و برتر است. آن‌گاه که چشمِ ظاهر بر عوارضِ متکثر و تیرهٔ مادی بسته می‌شود، نیرویِ بیناییِ نفس به‌سویِ لایه‌هایِ باطنیِ وجود و حواسِ معنوی منعطف می‌گردد. مهارِ نفس و کنترلِ مجاریِ حسی، در واقع به معنایِ «لایه‌روبی» از همان چشمهٔ زلالِ ادراکی است که در اثرِ تراکمِ اشتغالات به کثراتِ مادی، کدر و تیره گشته است. سبکِ زندگیِ ناسوتیِ دورانِ مدرن، که بنیادِ آن بر تحریکِ مداومِ حواس و تولیدِ مستمرِ آشوب‌هایِ ذهنی استوار است، ستبرترین سد در برابرِ حصولِ این آمادگیِ ادراکی محسوب می‌شود.

شایانِ ذکر است که نخستین مواجهه‌هایِ نفسِ انسانی با عالمِ غیب، غالباً با خیالات و تصویرسازی‌هایِ ذهنی ممزوج است. این تصاویرِ موهوم، به‌مثابهٔ آبی هستند که در مراحلِ آغازینِ لایه‌روبیِ یک چاه، با گِل و لای آمیخته‌اند؛ این ادراکاتِ مشوب، هنوز رؤیتِ حقیقیِ ملکوت نیستند، بلکه صرفاً انعکاسِ تلاطماتِ نفسِ ناپالوده در آینهٔ قوهٔ خیال‌اند. تا زمانی که این فرآیندِ لایه‌روبی به کمالِ خویش نرسد و نفسِ ناطقه به مقامِ «سکون» و «اطمینان» بارنیابد، رؤیتِ خالص و زلالِ ملائکه متحقق نخواهد شد. مهلک‌ترین خطر در این مرحلهٔ گذار، ابتلا به «رؤیت‌هایِ غیررحمانی» است؛ در بدایتِ مسیر، به سببِ عدمِ طهارتِ کاملِ ظرفِ ادراکی، این امکانِ قوی وجود دارد که جنیان و شیاطین با صورت‌هایی دلفریب و ملکوتی‌نما متجلی گردند. معیارِ فارق میانِ رؤیتِ رحمانی و تمثلِ شیطانی، دقیقاً در همین میزانِ «طهارتِ ظرف» نهفته است؛ نوری که از قلبِ مؤمنِ مُزَکّی ساطع می‌شود، هرگونه روزنهٔ نفوذِ شیاطین در قوهٔ خیال را مسدود می‌سازد.

**شرایطِ استنطاقِ ملکوت و ضرورتِ حاکمیتِ رویکردِ برهانی**

رؤیتِ ملائکه، مقوله‌ای نیست که بتوان آن را از طریقِ خرافات، شبه‌عرفان‌ها و یا روش‌هایِ فاقدِ مبنایِ علمی (همچون ریاضت‌هایِ نامشروعِ خودسرانه یا خواب‌گزاری‌هایِ خاص) تحصیل نمود. این قبیل مسالک، بیش از آنکه به حقایقِ اصیلِ هستی راه برند، در وادیِ اوهام سرگردان‌اند. رؤیتِ صادق، نیازمندِ تنسیقِ دقیقِ اراده، شکوفاسازیِ استعدادِ وجودی از عنفوانِ کودکی، و التزام به یک «مربیِ» خبیر است که به ظرایف و پیچیدگی‌هایِ عالمِ مثال و عقل اِشرافِ تام داشته باشد. بدونِ دستگیریِ مربیِ واصل، سالک در هزارتویِ تفاوت‌هایِ ظهوریِ میانِ ملائکه و جنیان گمراه خواهد شد. نکتهٔ شگرف آنکه، حتی در میانِ انبیایِ الهی نیز در کیفیتِ رؤیتِ ملائکه تفاوت‌هایِ چشمگیری مشهود بوده است و هر یک از آنان، دقیقاً به‌قدرِ وسعتِ مقام و استعدادِ خویش در پذیرشِ تجلیِ نوری، عالمِ ملکوت را به شکلی متمایز «استنطاق» کرده‌اند.

علاوه بر این، رؤیتِ ملائکه — هرچند در افقِ معرفت‌شناختی واجدِ اهمیتی بسزاست — هرگز نباید به‌مثابهٔ یک «شبه‌معجزه» یا «غایتِ قصوی» در سلوک انگاشته شود. این رؤیت، تنها منزلگاهی در طولِ فرآیندِ تطور و رشدِ معنوی است، نه غایتِ نهاییِ آن. برای اولیایِ کُمَّلِ الهی که در بحبوحهٔ دریایِ شهودِ حق‌تعالی مستغرق‌اند، رؤیتِ ملائکه نه‌تنها یک کمالِ استقلالی محسوب نمی‌شود، بلکه چه‌بسا نوعی «اشتغالِ ثانوی» و مایهٔ تفرقِ خاطر باشد که از آن اِعراض می‌کنند. در حقیقتِ امر، کمالِ نهایی و اصیل، استغراق در رؤیتِ خودِ «حقیقتِ مطلقِ وجود» است، و ملائکه صِرفاً شؤون، مجاری و تجلیاتِ آن حقیقتِ یگانه‌اند. بر این مَدار، هر آن‌کس که سودایِ رؤیت در سر دارد، در وهلهٔ نخست باید روانِ خویش را از آلودگیِ «شرک‌هایِ پنهانِ وجودی» تطهیر نماید و به این ادراکِ قطعی برسد که ملائکه هیچ‌گونه استقلالِ وجودی از خود ندارند و صِرفاً آیاتی نورانی برای هدایتِ ادراک به‌سویِ مبدأِ بی‌نهایتِ هستی‌اند.

در نهایت، التزام به این اصلِ روش‌شناختی ضروری است که هرگونه ادعایِ رؤیت و شهود، باید با دقتِ تمام در ترازویِ مستحکمِ «برهانِ عقلی» و «موازینِ متقنِ شرعی» توزین گردد. در این عرصه، آن دسته از افرادی که در مناصبِ شرعی و هدایتی استقرار یافته‌اند و یا از منابع و اموالِ عمومی و مذهبی (نظیرِ سهمِ امام) ارتزاق می‌نمایند، در مواجهه با این پدیدارها رسالت و مسئولیتی مضاعف و خطیرتر بر دوش دارند؛ زیرا هرگونه کج‌تابی، توهم‌گرایی یا اعوجاج در نقلِ این ادراکاتِ باطنی، مستقیماً به انحرافِ عقیدتیِ جامعه منجر خواهد شد. در یک کلام، رؤیتِ ملائکه، سفری است شگرف از ظاهرِ متکثرِ ناسوت به باطنِ یکپارچهٔ ملکوت، که وصولِ به سرمنزلِ مقصودِ آن، منحصراً با زاد و توشهٔ تقوایِ باطنی، علمِ لدنی و انضباطِ سخت‌گیرانهٔ عقلانی میسور خواهد بود.

شیطان‌شناسی: کاوش در کلام و تخاطب موجودات مجرد با تأکید بر ملائکه

برگرفته از درس‌گفتارهای استاد فرزانه، آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه شصت‌وهشتم)

دیباچه

در گستره‌ی معارف اسلامی، کلام و تخاطب موجودات مجرد، به‌ویژه ملائکه، چون نوری بر آسمان حقیقت می‌درخشد و پرسش‌هایی ژرف درباره‌ی ماهیت ارتباط این موجودات با یکدیگر و با خداوند برمی‌انگیزد. قرآن کریم، با بیانی روشن و صریح، از کلام، تسبيح، شهادت، و امر در موجودات گوناگون، از ملائکه و شیطان گرفته تا انسان و حیوانات، سخن گفته است. این نوشتار، با تأمل در آیات قرآنی و تحلیل مفهوم کلام در موجودات مجرد، در پی آن است تا حقیقت این ویژگی را در پرتو حکمت الهی و لغت‌شناسی قرآنی آشکار سازد. همانند دریانوردی که در پی کشف جزایر ناشناخته است، این کاوش به دنبال گشودن لایه‌های معرفتی کلام در موجودات مجرد است تا جایگاه آن‌ها را در نظام هستی روشن نماید.

بخش نخست: تبیین مفهوم کلام و تخاطب در موجودات مجرد

اهمیت کلام و تخاطب در ملائکه

کلام و تخاطب، پس از تمثل و رؤیت، از ویژگی‌های بنیادین ملائکه و دیگر موجودات مجرد است که در قرآن کریم به صراحت مورد تأکید قرار گرفته است. این ویژگی، به دلیل پیچیدگی ماهیت کلام در موجودات غیرمادی، نیازمند بررسی عمیق است. کلام در موجودات مجرد، برخلاف انسان که به ابزارهای مادی مانند زبان و دهان وابسته است، از این قیود آزاد است و در عین حال، به معنای حقیقی خود به کار رفته است. قرآن کریم، با به‌کارگیری واژه‌هایی چون «قال»، «تکلم»، و «شهادت» برای این موجودات، نشان می‌دهد که کلام در آن‌ها دارای جنسی واحد و حقیقی است، نه مجازی یا تمثیلی.

وحدت لسان در کلام موجودات

یکی از ویژگی‌های برجسته‌ی کلام در قرآن کریم، وحدت لسان آن در توصیف موجودات مختلف است. واژه‌ی «قال» به صورت یکسان برای خداوند، ملائکه، شیطان، انسان، و حتی حیوانات به کار رفته است، بدون تفاوت در لحن یا ساختار. این وحدت، نشان‌دهنده‌ی آن است که کلام در همه‌ی این موجودات، اعم از مادی و مجرد، به معنای حقیقی خود به کار رفته است و نه به صورت مجازی یا کنایی. برای نمونه، در آیه‌ی شریفه‌ی سوره‌ی حشر، کلام شیطان به صراحت بیان شده است:

كَمَثَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اكْفُرْ

مانند شیطان است آن‌گاه که به انسان گفت: کفر ورز.

این آیه، چه شیطان را به معنای ابلیس (موجود ذاتی) یا شیطان اتصافی (صفتی) بگیریم، نشان‌دهنده‌ی توانایی کلام و تخاطب در این موجود است. واژه‌ی «قال» در این آیه، همانند کلام انسان یا خداوند، بدون هیچ تفاوتی به کار رفته است.

جمع‌بندی

کلام و تخاطب در موجودات مجرد، به‌ویژه ملائکه، از ویژگی‌های بنیادین است که در قرآن کریم به معنای حقیقی و با وحدت لسان توصیف شده است. این ویژگی، فراتر از ابزارهای مادی، نشان‌دهنده‌ی ارتباط عمیق این موجودات با حقیقت الهی است و بررسی آن، دریچه‌ای به سوی فهم ماهیت این موجودات می‌گشاید.

بخش دوم: کلام در موجودات گوناگون از منظر قرآن کریم

کلام شیطان و زخرف القول

قرآن کریم در آیه‌ی 112 سوره‌ی انعام، به کلام و وحی میان شیاطین اشاره دارد:

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا

و این‌گونه برای هر پیامبری دشمنی از شیطان‌های انس و جن قرار دادیم که برخی از آنها به برخی دیگر به فریب، سخنان آراسته وحی می‌کنند.

عبارت «زخرف القول» به سخنان فریبنده‌ای اشاره دارد که ظاهری زیبا اما باطنی غیرحکیمانه و ناسالم دارند. این کلام، هرچند فریبنده، در قالب کلام حقیقی مطرح است و نشان می‌دهد که شیاطین، اعم از انس و جن، توانایی تخاطب و انتقال مفاهیم را دارند. این آیه، بر حقیقت کلام در موجودات مجرد تأکید دارد و نشان می‌دهد که کلام آن‌ها، حتی در مسیر باطل، از جنس کلام دیگر موجودات است.

کلام خداوند و ملائکه

قرآن کریم در آیات متعدد، کلام خداوند و ملائکه را با واژه‌ی «قال» توصیف کرده است. برای نمونه، در سوره‌ی بقره، آیه‌ی 30، آمده است:

إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً

آنگاه که پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمین جانشینی قرار می‌دهم.

همچنین، در سوره‌ی مائده، آیه‌ی 110، کلام خداوند به حضرت عیسی (ع) چنین توصیف شده است:

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ

آنگاه که خدا گفت: ای عیسی پسر مریم.

این آیات، با استفاده از واژه‌ی «قال» برای خداوند، ملائکه، و انسان‌ها، نشان‌دهنده‌ی وحدت لسان در کلام است. این وحدت، بر حقیقت کلام تأکید دارد و هرگونه تفسیر مجازی یا کنایی را نفی می‌کند.

کلام حیوانات

قرآن کریم در سوره‌ی نمل، آیه‌ی 18، به کلام مورچه اشاره دارد:

قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ

مورچه‌ای گفت: ای مورچگان، به لانه‌های خود درآیید.

این آیه، با توصیف کلام مورچه به صورت «قالت»، نشان می‌دهد که حتی حیوانات نیز از توانایی کلام برخوردارند. این کلام، نه مجازی، بلکه حقیقی است و با همان واژه‌ای توصیف شده که برای انسان و ملائکه به کار رفته است. اگر کلام مورچه را مجازی بدانیم، باید همه‌ی کلام‌های قرآنی را مجازی تلقی کنیم، که این با صراحت و حقیقت‌گویی قرآن کریم ناسازگار است.

جمع‌بندی

قرآن کریم، کلام موجودات گوناگون، از شیطان و ملائکه گرفته تا حیوانات، را با وحدت لسان و به معنای حقیقی توصیف کرده است. این وحدت، نشان‌دهنده‌ی عمق و دقت قرآن در بیان حقیقت کلام است و هرگونه تفسیر مجازی را نفی می‌کند.

بخش سوم: کلام تکوینی و ابزارهای غیرمادی

کلام اعضای بدن

قرآن کریم در سوره‌ی یس، آیه‌ی 65، به کلام اعضای بدن در روز قیامت اشاره دارد:

الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَىٰ أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ

امروز بر دهان‌هایشان مهر می‌نهیم و دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند.

این آیه، نشان‌دهنده‌ی توانایی کلام در اعضای بدن، بدون استفاده از دهان، است. کلام دست‌ها، که با واژه‌ی «تکلمنا» توصیف شده، از جنس کلام حقیقی است و نشان می‌دهد که کلام در موجودات، اعم از مادی و مجرد، به ابزارهای مادی وابسته نیست. این کلام، همانند اشاره یا کنایه در ارتباطات بشری، راهی برای انتقال معنا است، اما در سطحی متعالی‌تر و بدون قیود مادی.

کلام بدون ابزارهای مادی

کلام در موجودات مجرد، مانند ملائکه و شیطان، و حتی در موجودات مادی مانند حیوانات و اعضای بدن، به ابزارهای مادی مانند زبان و دهان وابسته نیست. این ویژگی، نشان‌دهنده‌ی تکوینی بودن کلام است، یعنی کلامی که از فطرت و طبیعت موجود سرچشمه می‌گیرد. برای نمونه، هنگامی که انسان‌ها در شرایطی خاص، مانند فرار از دشمن، با اشاره یا کنایه سخن می‌گویند، کلام آن‌ها از ابزارهای مادی آزاد می‌شود. این امر، در موجودات مجرد به صورت کامل‌تر و متعالی‌تر محقق است.

جمع‌بندی

کلام تکوینی، که در قرآن کریم برای اعضای بدن و موجودات مجرد توصیف شده، از ابزارهای مادی آزاد است و از فطرت موجودات سرچشمه می‌گیرد. این ویژگی، بر حقیقت کلام و جایگاه والای آن در نظام هستی تأکید دارد.

بخش چهارم: تسبيح و سجده موجودات

تسبيح همه موجودات

قرآن کریم در سوره‌ی جمعه، آیه‌ی 1، به تسبيح همه موجودات اشاره دارد:

يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ

آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای خدا تسبیح می‌گوید.

این آیه، نشان‌دهنده‌ی کلام و ارتباط همه موجودات، اعم از مادی و مجرد، با خداوند است. تسبيح، که نوعی کلام تکوینی است، از فطرت موجودات سرچشمه می‌گیرد و نشان‌دهنده‌ی اتصال آن‌ها به حقیقت الهی است.

سجده موجودات

در سوره‌ی نحل، آیه‌ی 49، به سجده همه موجودات اشاره شده است:

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ

و آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای خدا سجده می‌کند.

سجده، همراه با تسبيح، نشان‌دهنده‌ی ارتباط عمیق موجودات با خداوند است. این سجده، مانند تسبيح، از جنس کلام تکوینی است و بر توانایی همه موجودات در برقراری ارتباط با حقیقت الهی تأکید دارد.

جمع‌بندی

تسبيح و سجده همه موجودات، که در قرآن کریم به صراحت مطرح شده، نشان‌دهنده‌ی کلام تکوینی و ارتباط عمیق آن‌ها با خداوند است. این ویژگی، بر جایگاه والای کلام در نظام هستی تأکید دارد.

بخش پنجم: نقد برداشت‌های نادرست از کلام موجودات

نقد بیت مولوی

یکی از برداشت‌های نادرست درباره‌ی کلام موجودات، در بیت مشهور مولوی آمده است: «ما سمیعیم و بصیریم و هُشیم / با شما نامحرمان ما خامُشیم». این بیت، به اشتباه خاموشی موجودات را به نامحرمان نسبت می‌دهد، در حالی که قرآن کریم صراحتاً از کلام و تسبيح همه موجودات سخن گفته است. خاموشی موجودات، نتیجه‌ی ناتوانی مخاطب در فهم کلام آن‌ها است، نه سکوت خود موجودات.

قرآن کریم، با آیاتی چون «قالت نملة» و «یسبح لله ما فی السموات وما فی الأرض»، نشان می‌دهد که موجودات همواره در حال کلام و تسبيح‌اند. این کلام، به دلیل نقص در طبیعت انسان، برای بسیاری قابل درک نیست، اما این ناتوانی، به معنای خاموشی موجودات نیست.

ناتوانی انسان در فهم کلام تکوینی

انسان، به دلیل محدودیت‌های طبیعی و نقص در معرفت، از فهم کلام تکوینی موجودات عاجز است. این کلام، که از فطرت و طبیعت موجودات سرچشمه می‌گیرد، فراتر از دلالت لفظی است و نیازمند رشد معنوی و علمی برای درک آن است. اگر انسان به مقام فهم کلام تکوینی برسد، می‌تواند با همه موجودات، از اشجار و احجار تا ملائکه و جن، ارتباط برقرار کند.

جمع‌بندی

نقد برداشت‌های نادرست، مانند بیت مولوی، نشان می‌دهد که خاموشی موجودات نتیجه‌ی ناتوانی انسان در فهم کلام تکوینی آن‌ها است، نه سکوت خود موجودات. قرآن کریم، با صراحت، کلام همه موجودات را حقیقی توصیف کرده و بر ضرورت رشد معنوی برای فهم آن تأکید دارد.

بخش ششم: زبان موجودات و علم انسانی

زبان فطری موجودات

قرآن کریم، با آیاتی چون «قالت نملة» و «قالت الملائكة»، نشان می‌دهد که موجودات دارای زبان فطری و تکوینی هستند. این زبان، که از طبیعت و فطرت موجودات سرچشمه می‌گیرد، برای انسان قابل درک است، مشروط بر آنکه به رشد معنوی و علمی دست یابد. فهم این زبان، می‌تواند به کشف حقایق علمی و معنوی منجر شود، همان‌گونه که در روایات به توانایی برخی اولیا در فهم کلام موجودات اشاره شده است.

علم انسانی و فهم زبان موجودات

انسان، برای رشد علمی و معنوی، باید زبان موجودات را بیاموزد. این زبان، که شامل کلام تکوینی موجودات از مورچه و ملائکه تا اشجار و احجار است، نیازمند ارتقای معرفت انسانی است. همان‌گونه که الفبای زبان انسانی پایه‌ی دانش بشری است، فهم زبان موجودات، الفبای علم عظیم الهی است. اگر انسان این زبان را درک کند، می‌تواند به دانشی دست یابد که فراتر از محدودیت‌های کنونی است.

روایت «لعلما جما»

در روایتی منسوب به یکی از عالمان دینی، آمده است: «برای من دانشی عظیم شد.» این روایت، به توانایی فهم کلام موجودات و دریافت علم از فطرت و کلام تکوینی آن‌ها اشاره دارد. این علم عظیم، نتیجه‌ی ارتباط با موجودات و درک زبان آن‌ها است، که می‌تواند به کشف حقایق عالم و ارتقای دانش بشری منجر شود.

این روایت، نشان‌دهنده‌ی ظرفیت انسان برای ارتباط با همه موجودات و کسب علم از آن‌ها است. همان‌گونه که عالم دینی با فهم کلام موجودات به علم عظیم دست یافت، انسان نیز می‌تواند با رشد معنوی و علمی، به این مقام نائل شود.

جمع‌بندی

زبان فطری موجودات، که در قرآن کریم به صراحت مطرح شده، الفبای علم عظیم الهی است. فهم این زبان، نیازمند رشد معنوی و علمی انسان است و می‌تواند به کشف حقایق عالم و ارتقای دانش بشری منجر شود.

نتیجه‌گیری کلی

کاوش در کلام و تخاطب موجودات مجرد، به‌ویژه ملائکه، چون سفری به اعماق حقیقت، جایگاه والای این ویژگی را در نظام هستی آشکار می‌سازد. قرآن کریم، با بیانی صریح و روشن، کلام خداوند، ملائکه، شیطان، انسان، حیوانات، و حتی اعضای بدن را با وحدت لسان و به معنای حقیقی توصیف کرده است. این وحدت، نشان‌دهنده‌ی عدم وابستگی کلام به ابزارهای مادی و سرچشمه گرفتن آن از فطرت موجودات است. تسبيح و سجده همه موجودات، کلام تکوینی آن‌ها را آشکار می‌سازد و بر ارتباط عمیقشان با حقیقت الهی تأکید دارد. نقد برداشت‌های نادرست، مانند خاموشی موجودات در برابر نامحرمان، نشان می‌دهد که ناتوانی انسان در فهم کلام تکوینی، نتیجه‌ی نقص معرفتی اوست، نه سکوت موجودات. فهم زبان فطری موجودات، که الفبای علم عظیم الهی است، نیازمند رشد معنوی و علمی است و می‌تواند به کشف حقایق عالم و ارتقای دانش بشری منجر شود. این بررسی، نه‌تنها جایگاه کلام در موجودات مجرد را تثبیت می‌کند، بلکه بر ضرورت تأمل در آیات قرآنی و کلام اولیای الهی برای فهم حقیقت تأکید دارد. ملائکه، چون ستارگانی در آسمان معرفت، با کلام تکوینی خود راهنمای مؤمنان به سوی حقیقت‌اند.