## انسان کامل و مراتب وجود در نظام عرفان نظری

انسان کامل در نظام عرفان نظری جامع تمامی مراتب الهی و کونی است و از این حیث در نظام هستی جایگاهی بی‌نظیر می‌یابد. این مرتبه که عقول و نفوس کلی و جزئی را در بر می‌گیرد، انسان را نه در مرتبه ملائکه محصور می‌سازد و نه در حد حیوانات فروکاهیده می‌دارد، بلکه او را جامع صفات ربوبی و ظهورات کونی قرار می‌دهد و مقام خلافت را برایش تثبیت می‌کند. صفات کونی که میان همگان مشترک است با صفات ربوبی که در ربانیون ظهور می‌یابد تفاوت دارد؛ ربانیون به مقام دستگیری و هدایت دیگران رسیده‌اند، در حالی که این مقام برای عموم افراد محقق نیست.

جامعیت انسان کامل صرفاً به مراتب معنوی محدود نمی‌شود، بلکه سلامت و کمال جسمانی را نیز اقتضا می‌کند؛ نقص در این ساحت، جامعیت لازم برای هدایتگری را مختل می‌سازد. انبیا که مظهر تام این جامعیت‌اند نمی‌توانند فاقد صفات طبیعی مانند شهوت باشند، چه آنکه امر به عفت و ارشاد به فضایل نفسانی، متوقف بر برخورداری از آن صفات و غلبه بر آنهاست. بر همین اساس، وراثت انبیا که به معنای انتقال معارف و مسئولیت هدایت است، سلامت مزاج و طهارت استعداد را اقتضا می‌کند و کیفیت در این وراثت بر کمیت تقدم دارد؛ چنان‌که یک عالم واجد شرایط می‌تواند نقشی هدایتگر در گستره‌ای وسیع ایفا کند، در حالی که کثرت افراد فاقد این کیفیت جز تشتت نتیجه‌ای در پی ندارد. جامعیت انسان کامل همچنین اقتضایی تکوینی و تشریعی برای اطاعت‌پذیری دیگران از او پدید می‌آورد؛ این اقتدار معنوی از همان جامعیت مراتب وجودی او نشئت می‌گیرد.

### مراتب پنج‌گانه عالم

نظام هستی بر اساس ظهورات تنزل می‌یابد و به پنج مرتبه قابل تحلیل است: غیب مطلق که همان ذات است، غیب مقید که عالم عقول را در بر می‌گیرد، شهادت مطلق که از عرش رحمانی تا هیولای اولی امتداد می‌یابد، شهادت مقید که عالم مثال را شامل می‌شود، و مرتبه جمع که حقیقت انسان کامل است. غیب مطلق فاقد هرگونه تعین است و مبدأ همه ظهورات به شمار می‌آید؛ این مرتبه با تجلی اول و دوم، یعنی احدیت و واحدیت، به تعین می‌رسد و از دسترس ادراک عقلی خارج است. غیب مقید که واسطه میان ذات و مراتب فروتر است، ظرف ظهور عقول و ملائکه است؛ ملائکه تنها واجد مرتبه عقلی‌اند و از جامعیتی که در انسان کامل تحقق دارد بی‌بهره‌اند.

شهادت مطلق پایین‌ترین مراتب تنزلات وجود را در بر می‌گیرد و شامل نفوس جزئی، هیولا و نطفه است؛ عرش رحمانی در این مرتبه تدبیر عالم ناسوت را عهده‌دار است و با معراج و قضا و قدر پیوند دارد. شهادت مقید که عالم مثال خوانده می‌شود، مرتبه‌ای است که صور در آن بدون ثقل مادی ظهور می‌یابند و در سیر صعودی تابع عالم حس شمرده می‌شود. مرتبه جمع که حقیقت انسان کامل است، همه این مراتب را در خود گرد می‌آورد؛ این مرتبه به عمائیه مربوبیه تعبیر می‌شود و مضاهی مرتبه الهی است، از این‌رو انسان کامل به اقتضای این جامعیت، خلیفه‌الله شمرده می‌شود و واسطه میان مراتب حق و مراتب خلقی است.

### وحدت وجود و ظهورات آن

وجود حقیقتی واحد و بدون مرتبه است که در ظرف تعین به صورت اسماء و شؤون گوناگون ظهور می‌یابد؛ کثرتی که در عالم مشاهده می‌شود، کثرت ظهوریه است، نه تعدد در اصل حقیقت وجود. ظهورات وجود به دو دسته تقسیم می‌شود: ظهورات وجوبی که به اسماء و صفات الهی نظیر رحمن، رحیم و رئوف تعلق دارد و عین ذات حق است، و ظهورات خلقی که شامل انسان و عقول است و از شؤون و اقتضائات ذات به شمار می‌آید، نه عین آن. غیریتی که میان ذات و این ظهورات خلقی مطرح می‌شود، به معنای تغایر و تعدد در حقیقت وجود نیست، بلکه ناظر به مغایرت این ظهورات با عین ذات است؛ این تمایز، از خلط میان ترمینولوژی عرفان نظری و مفاهیم فلسفی-کلامی جلوگیری می‌کند و بر وحدت قدسی وجود تأکید می‌ورزد.

در ساحت انسانی، نفوس کلی به اولیای کامل تعلق دارد که عالم بما کان و ما یکون را در برمی‌گیرند، در حالی که نفوس جزئی وصف عموم افراد بشر است؛ انسان کامل به اقتضای جامعیت خویش هر دو مرتبه را داراست، اما هر انسانی بالقوه استعداد نیل به نفوس کلی را دارد و از طریق تقوا و التزام به شهادتین می‌تواند این استعداد را به فعلیت برساند. ملائکه تنها مرتبه عقلی دارند، اما انسان به دلیل جمع میان عقول و نفوس کلی و جزئی، از ملائکه متمایز می‌شود و همین جامعیت، زمینه نیل او به خلافت الهی را فراهم می‌آورد.

### صفات الهی و ترتیب ظهور آنها

وجود ذاتاً حی، عالم، قیوم، قادر و مرید است و این صفات عین ذات‌اند، نه زائد بر آن؛ از این‌رو کمالات بدون نیاز به صفتی بیرون از ذات افاضه می‌شوند. ترتیب ظهور این صفات چنان است که حیات بر علم، علم بر قیومیت، قیومیت بر قدرت و قدرت بر اراده تقدم دارد؛ علم بر قیومیت مقدم است زیرا قیومیت متفرع بر علم است و اراده پس از قدرت ظهور می‌یابد. در آیه کریمه اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ، وحدانیت خداوند بیان می‌شود که هیچ معبودی جز او نیست و او به حیات و قیومیت متصف است؛ ترتیب قیوم پس از حی در این آیه ناظر به ساختار بلاغی کلام است، حال آنکه در تحلیل مراتب ظهور، علم پیش از قیومیت جای می‌گیرد. از آنجا که این صفات عین ذات‌اند، ذات حق در افاضه کمالات از هرگونه احتیاج به صفت خارجی مبراست؛ اگر صفات زائد بر ذات فرض می‌شد، احتیاج به غیر لازم می‌آمد، اما عینیت صفات با ذات این احتیاج را منتفی می‌سازد.

### خلافت الهی و مرتبه عمائیه

انسان کامل به اقتضای جامعیت خویش در مراتب الهی، ربوبی و کونی، به مقام خلافت الهی نائل می‌شود و واسطه میان حق و خلق قرار می‌گیرد. مرتبه عمائیه او که به مربوبیه تعبیر می‌شود، مضاهی مرتبه الهی است و فیض اطلاعی را در بر می‌گیرد؛ این مرتبه انسان کامل را مظهر عماء الهی می‌سازد، با این تفاوت که عماء احدیت ناظر به ذات حق است و عماء انسان کامل ناظر به مربوبیت و مقام دستگیری اوست. در ادبیات عربی، افعال ناقصه‌ای چون «صار» محتاج خبر یا مفعول‌اند و بر انتقال به مرتبه‌ای جدید دلالت دارند؛ این قاعده ادبی می‌تواند به‌عنوان تمثیلی برای فرآیند تکوینی نیل انسان به مقام خلافت به کار رود، فرآیندی که مستلزم استعداد و توان ویژه است.

آیه کریمه قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ که بگو خدا را بخوانید یا رحمان را بخوانید، بر تقدم اسم الله بر رحمن دلالت دارد؛ این تقدم نشان‌دهنده مراتب ظهور اسماء است، به این معنا که الله جامع همه اسماء است و رحمن تحت حیطه آن قرار دارد. این ترتیب اسمائی با ترتیب مراتب وجود و جایگاه انسان کامل در آن پیوند می‌یابد، چه آنکه انسان کامل به‌عنوان خلیفه‌الله مظهر جامعیت اسم الله است، نه مظهر یکی از اسماء جزئی.

انسان کامل در این نظام، آیینه جامعیت مراتب وجود است؛ او هم عقول و هم نفوس کلی و جزئی را در خود گرد آورده و از این طریق به مقام خلافت الهی نائل شده است. تقسیم عالم به پنج مرتبه، نظام تنزل وجود از غیب مطلق تا مرتبه جمع را تبیین می‌کند و وحدت وجود، کثرت ظهوریه را به ظهورات یک حقیقت واحد بازمی‌گرداند. صفات الهی که عین ذات‌اند، کمالات را بی‌نیاز از صفت زائد افاضه می‌کنند و ترتیب ظهور آنها مراتب تکوینی وجود را نشان می‌دهد. خلافت الهی و مرتبه عمائیه انسان کامل، حاصل همین جامعیت است که او را واسطه میان حق و خلق قرار می‌دهد.

― متن به پایان رسید.