## مراتب کشف رحمانی و شیطانی در تبیین حقیقت انسانی

کشفیات عرفانی بر دو قسم رحمانی و شیطانی تقسیم می‌شوند؛ کشف رحمانی از مقام تنزیه الهی اقتضا می‌یابد و به حقایق متعالی وجودی راه می‌برد، در حالی که کشف شیطانی از مرتبه محدود جن یا شیطان ظهور می‌کند و در بسیاری موارد اقتضای اغوا و التباس دارد. این تفکیک، مبنای روش‌شناختی سالک در تمییز میان ظهورات معتبر و ظهورات فریبنده را تشکیل می‌دهد.

کشف رحمانی خود به دو ساحت متمایز تقسیم می‌شود: تعلق به امور دنیوی و تعلق به حقایق اخروی و ملکوتی. در ساحت دنیوی، کشف رحمانی به‌صورت اقتدار عملی در عالم ماده ظهور می‌یابد، مانند احضار شیئی غایب در لحظه حال؛ نظیر احضار میوه‌ای که در فصل خود موجود نیست و در محل مکاشف حضور ندارد. این عمل مستقل از اسباب مادی متعارف صورت می‌گیرد و نشان از تصرف عارف در قوانین ظاهری عالم دارد. در برابر این اقتدار عملی، انکشاف علمی قرار دارد که به ادراک اموری غیبی نظیر اخبار از رخدادهای آینده تعلق می‌گیرد. اقتدار، فعلی است در ساحت وجود، و انکشاف، ادراکی است در ساحت علم؛ این دو، دو وجه متمایز از یک اقتضای رحمانی‌اند.

اقتدارات و انکشافات دنیوی، هرچند نزد اهل الله معتبر شمرده می‌شوند، در مرتبه ثوابت و حقایق متعالی قرار نمی‌گیرند، از این‌رو اولیای الهی با آنکه بر چنین تصرفاتی قادرند، جز در مقام ضرورت از آن‌ها بهره نمی‌گیرند و توجه اصلی خویش را به مراتب برتر وجودی معطوف می‌دارند. این اجتناب از سر ناتوانی نیست، بلکه اقتضای حکمتی است که مراتب متعالی را بر تصرفات دنیوی مقدم می‌دارد.

باید میان کشفیات رحمانی و کشفیاتی که از مرتبه جن صادر می‌شود تمایز نهاد؛ صرف احضار یا اخبار، دلالتی بر منشأ جنی آن ندارد، چه این افعال ممکن است از مرتبه رحمانی نیز اقتضا یابند. با این حال کشفیات منتسب به جن، به دلیل محدودیت مرتبه وجودی آن، غالباً ناقص و مستعد التباس‌اند، در حالی که کشف رحمانی از مقامی برتر اقتضا می‌کند و از این حیث معتبر است. اقتداراتی چون طی مکان و زمان، یا نفوذ از حجاب مادی بدون ایجاد شکاف در آن، در میان مراتب مختلف وجودی از ملائکه تا جن و انسان کامل مشترک‌اند، اما مرتبه وجودی هر یک از این مظاهر، کیفیت و دامنه این تصرف را متعین می‌سازد؛ خواص ملائکه در این اقتدارات، به مقتضای علو مرتبه وجودی‌شان، از جن و بشر عادی فراتر است. انسان کامل نیز در مقام جامعیت وجودی خویش، گاه در انجام این تصرفات از تعاون مراتب دیگر وجودی بهره می‌گیرد، هرچند غایت اصلی او در مراتبی برتر از این اقتدارات جای دارد.

کشف رحمانی به امور متغیر و حادث منحصر نیست، بلکه دامنه آن ثوابت و حقایق غیراخروی، از جمله عالم ملکوت و شؤون تنزل ملائکه را نیز در بر می‌گیرد. از جمله مراتب این کشف، اطلاع بر ضمائر و خواطر است که نه به آخرت اختصاص دارد و نه به احوال دنیوی، بلکه ناظر به ادراک باطن هستی افراد است. این نوع کشف در زمره متغیرات انکشافی قرار می‌گیرد، نه اقتداری، و مرتبه تحقق آن در ملائکه و انسان کامل کامل‌تر از مرتبه جن است؛ چه جن در برابر انسان کامل و ملائکه، از خواندن برخی خواطر عاجز می‌ماند. حتی شیطان با وجود اقتدار گسترده‌اش، در ادراک پاره‌ای از خواطر ناتوان است، امری که امکان استتار باطن سالک از نفوذ شیطانی را از طریق تزکیه نفس تأیید می‌کند و برتری وجودی انسان کامل بر مرتبه شیطان را نشان می‌دهد.

کشف رحمانی می‌تواند به مکاشف قوه تصرف در ملک و ملکوت اعطا کند؛ تصرفاتی نظیر احیاء و اماته، آزادسازی از عالم برزخ، یا هدایت به عوالم ملکوتی، از جمله این مراتب‌اند. چنین تصرفاتی، از خواص مرتبه ربوبی محسوب می‌شوند که کملین و اقطاب در آن قائم‌اند، و از این‌رو غیر از تصرفات منسوب به مرتبه شیطانی نظیر سحر، سایر تصرفات را می‌توان به مرتبه رحمانی منتسب دانست. شناخت مرتبه کشف و استعداد وجودی خویش نیز از طریق تجربه حاصل می‌شود، همچنان‌که چشیدن هر چیز شیرینی آن را آشکار می‌سازد؛ این خودشناسی، سالک را از غفلت نسبت به اقتدارات و انکشافات خویش مصون می‌دارد.

## انسان به‌مثابه مظهر جامع اسماء الهی

اسم الله جامع‌ترین اسم در میان اسماء الهی است؛ ظاهر آن هو و باطن آن جمع تمامی اسماء است که هر یک به حسب مرتبه خویش در آن تجلی می‌یابند. انسان، به‌عنوان مظهر جامع این اسم، در مراتب وجودی گوناگون ظهور می‌کند و از این‌رو در جایگاه اعظم مظاهر قرار می‌گیرد، به‌گونه‌ای که عالم را می‌توان صورت و بدن حقیقت انسانی دانست. عالم در حقیقت انسان کبیر است؛ آنچه در ظاهر به جثه‌ای بزرگ متجلی می‌شود، در باطن مظهر حقیقت انسانی است و تمامی حقایق وجودی در آن انعکاس می‌یابند.

اسم الله به لحاظ ذات و مرتبه بر سایر اسماء تقدم دارد، چه اقرب اسماء به ذات محسوب می‌شود، هرچند ذات فی‌نفسه از هرگونه تعین اسمی متعالی است. به همین ترتیب، انسان به‌عنوان مظهر این اسم جامع، بر سایر مظاهر اسماء تقدم می‌یابد؛ تقدمی که ثمره مقام جمعی اوست. اسم الله را می‌توان از دو اعتبار مورد ملاحظه قرار داد: اعتبار نخست، ظهور ذات در هر اسم به‌نحو واحد و فرد است، و اعتبار دوم، اشتمال آن بر جمیع اسماء به‌عنوان کل. این دو اعتبار، دو وجه از یک حقیقت واحدند و نه دو حقیقت متغایر.

اسماء الهی در ساحت عقل و مفهوم متمایز می‌نمایند، اما در حقیقت وجودی خویش واحدند؛ رحمان، رحیم، و الله در تصور ذهنی متفاوت‌اند، لیکن در حقیقت، ظهورات یک وجود واحدند. از این‌رو قیاس اسماء الهی با مفاهیمی نظیر وجود و ماهیت که در تقابل مفهومی قرار دارند، از اساس نادرست است، چه اسماء نه مفاهیم متعارض، بلکه ظهورات و شؤون یک حقیقت‌اند. همچنین باید توجه داشت که کاربرد اصطلاح غیب غیوب، که ناظر به باطن مطلق است، در ساحت بحث از ظهور و تجلی، فاقد وجه صحیح است و خلطی مفهومی محسوب می‌شود.

ظاهر، یعنی حق، و مظهر، یعنی انسان و عالم، در وجود واحدند و این وحدت به معنای انتفای هرگونه کثرت وجودی میان آن دو است، همچنان‌که یک شخص واحد هم به‌عنوان انسان و هم به‌عنوان فرد معین ملاحظه می‌شود بی‌آنکه دوگانگی وجودی در کار باشد. انسان به لحاظ کیفی، نه کمی، اعظم مخلوقات است؛ این برتری ثمره جامعیت اسمائی است که او را بر ملائکه و سایر مراتب عالم متفوق می‌سازد.

حقیقت انسان در دم الهی نهفته است که او را از مرتبه صرف بشری متمایز می‌کند؛ این دم منشأ همت، اراده، و ایمان است و بدون تحقق آن، وجود انسانی در حد بشریت باقی می‌ماند. بشر واجد استعداد آدمیت است، اما تا این استعداد به فعلیت دم الهی نرسد، آدم محسوب نمی‌شود؛ غفلت از این دم، انسان را در سطح بشریت متوقف می‌سازد و مانع تحقق آدمیت می‌گردد. انسان صاحب دم دارای حال و هوایی متمایز است که نشانه حضور روح اعظم در اوست، و از سویی دیگر، این حقیقت متعالی از بشر غافل پنهان می‌ماند، زیرا مواجهه با بشر غافل می‌تواند برای این مرتبه شکننده مخاطره‌آمیز باشد. غیبت اولیای الهی نیز در همین راستا، حکمتی برای حفظ نسل آدم از آسیب بشر غافل تلقی می‌شود؛ غفلت از شناخت جایگاه اولیا و نسل ایشان، انسان را از دستیابی به حقیقت آدمیت و هدایت الهی محروم می‌سازد.

عبارت «یا نور المستوحشین فی الظلم» ناظر به نوری است که خداوند برای گرفتاران در ظلمت، اعم از زندانیان و گناهکاران پشیمان، قرار داده است؛ این نور آخرین مرتبه امید در دل کسانی است که در چنبره سختی یا گناه گرفتارند. تمایزی اساسی میان گناهکار پشیمان و گناهکاری که از عمل خویش لذت می‌برد وجود دارد؛ پشیمانی نشانه بقای نور ایمان است، در حالی که رضایت از گناه به انطفای این نور می‌انجامد. آدم به معنای انسان کامل، در میان بشر کثرت ندارد و کمیابی او ثمره غفلت عمومی بشر از حقیقت آدمیت است.

مضمون «سبحان من أظهر ناسوته سر سنا لاهوته الثاقب» به تجلی حقیقت لاهوتی در مرتبه ناسوت انسان اشاره دارد؛ خداوند در این ظهور، نور لاهوت را در ساحت ناسوتی انسان متجلی ساخته است. این جامعیت وجودی است که به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله امکان می‌داد تا با وجود عظمت مقام خویش، در ساده‌ترین اعمال روزمره با عامه مردم همنشین شود، امری که خود جلوه‌ای از کمال وجودی و تسلط بر مراتب گوناگون هستی است.

― متن به پایان رسید.