## تبعیت مقام ختمیت و خلافت در نظام هستی

مقام ختمیت و خلافت در هیچ مرتبه‌ای از تبعیت و فرعیت نسبت به حق تعالی خارج نمی‌گردد، چه در نظام هستی جز وجود و ظهور وجود چیزی متحقق نیست. حتی در اوج مقام قاب قوسین أو أدنی، این تبعیت همچنان برقرار می‌ماند و هرگونه ادعای استقلال برای ظهورات، به تعدد در حق تعالی و از این‌رو به شرک منتهی می‌شود. با حفظ این اصل تبعیت، اعطای هرگونه کمال و صفت به ظهورات بلامانع است؛ اولیای کامل می‌توانند متصف به ازلیت، ابدیت، سرمدیت و تمامی اسمای حسنی، از جمله اسم اعظم، باشند بی‌آنکه این اتصاف به شرک بینجامد، چه این کمالات در ظرف تبعیت ظهور می‌یابند و ظهور تبعی، مستلزم تعدد در حقیقت وجود نیست. بر همین اساس، استقلال ظهورات به هر تقدیر محال عقلی است؛ هر مرتبه‌ای از کمال مادامی که در تبعیت از حق باقی بماند بلامانع است، اما فرض استقلال آن، به معنای انفکاک ظهور از مظهر و در نتیجه کفر و شرک است. این تبیین، نقدی است بر تصور رایج در میان متکلمان که اعطای صفاتی چون قدم یا تجرید به غیرحق را موجب تعدد در حق می‌انگارند؛ در حالی‌که تبعیت، جوهره خلافت است و صفات مذکور، در ظرف همین تبعیت به ظهورات اعطا می‌شوند بی‌آنکه استقلالی برای آنها متصور باشد.

## جامعیت کمالات اولیای کامل و مراتب علم آنان

اولیای کامل تمامی کمالات را از عالی‌ترین تا دانی‌ترین مرتبه بالفعل دارا هستند و ناسوت، یکی از مراتب ظهور حقیقت جامع ایشان است. علی بن ابی‌طالب، ظهور ناسوتی حقیقت جامع امیرالمؤمنین است که تمامی صفات ناسوتی، از اشک و آه تا سوز و غم، در او بالفعل تحقق دارد. متفرع بر این جامعیت، انبیا و اولیای کامل از هرگونه نقص مزاجی، جسمانی، یا روحانی مبرا هستند، چه نقص عضو، مزاج یا ذهن در آنان به شئونات دینی و مقام هدایتی ایشان آسیب می‌رساند و با جامعیت وجودی آنان تنافی دارد. بر همین مبنا، روایاتی نظیر «أنتم أعلم بأمور دنياكم» که به انبیا نسبت داده شده، به دلیل تضاد آشکار با مقام جامع ایشان فاقد اعتبار سندی و معرفتی است. اولیای کامل همچنین از علمی برخوردارند که هیچ ذره‌ای از آن پنهان نمی‌ماند؛ چنان‌که آمده است: $لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ$؛ یعنی هیچ‌چیز در آسمان‌ها و زمین، از احاطه علمی حق غایب نیست. این علم از حیث مرتبه حقانی محیط بر جمیع اشیاست و از حیث مرتبه بشری، به مقتضای ظرف ناسوتی مقید است، بی‌آنکه این تقیید، اصل جامعیت علمی ایشان را نقض کند.

## ناسوت به‌مثابه ظرف عصیان و اقتدار بر آن

عالم ناسوت ظرف عصیان، طغیان، و نقص است، لیکن همین ظرف می‌تواند زمینه‌ساز تحقق کمال گردد؛ نورانیت قلب موجب می‌شود که اقتدار بر عصیان، خود کمال انسان شمرده شود، کمالی که ملائکه به دلیل فقدان چنین اقتداری از آن بی‌بهره‌اند. با این‌همه، میان اقتدار بر عصیان و فعلیت‌یافتن آن باید تمایز نهاد؛ اقتدار بر عصیان کمال انسان است، اما فعلیت آن نقص محسوب می‌شود. اولیای الهی، به‌ویژه معصومین، این اقتدار را دارا هستند، لیکن به سبب قوت اراده، هرگز آن را به فعلیت نمی‌رسانند؛ امیرالمؤمنین بر ارتکاب معاصی توان دارد، اما عصمت او مانع از تحقق آن است. عصیان کلی در عالم، بستری است که زمینه ظهور صفاتی چون غفران و دیگر صفات جلال الهی را فراهم می‌سازد؛ بدون تحقق عصیان، این صفات مجال ظهور نمی‌یافتند، و از این‌رو عصیان بخشی از نظام حکیمانه الهی به شمار می‌آید که در خدمت ظهور کمالات الهی قرار دارد.

## خلافت مطلقه و اقتدارات اولیا در هدایت خلق

خلافت مطلقه پیش از ورود معصومین به عالم ناسوت در ایشان مستقر بوده و آنان را به مظهر کامل خلافت الهی بدل می‌سازد. اولیای کامل از اقتداراتی چون احیاء، اماته، لطف، قهر، رضا، و سخط برخوردارند که به دلیل اتصال ایشان به اسمای الهی در آنان ظهور می‌یابد و برای تصرف در عالم و در نفس خویش به کار می‌گیرند. جامعیت این اقتدارات اقتضا می‌کند که اولیای کامل متصف به لطف و قهر، رضا و سخط توأمان باشند؛ فقدان قهر یا سخط در ایشان، نقصی است که آنان را از تصرف در عالم بازمی‌دارد و به انفعال دچار می‌سازد. در همین راستا، عالم ناسوت صحنه ظهور اولیای کامل است که در آن تمامی صفات بشری، از اشک و آه تا سوز و صفا، بالفعل در ایشان تحقق دارد؛ پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین در ناسوت متصف به صفاتی چون گریه و دل‌رحمی‌اند، زیرا این صفات مقتضای مرتبه ناسوتی است. خلیفه در این نظام، برای استیناس خلق و رساندن ایشان به مقصدشان، اعم از کمال یا نقص متناسب با هر یک، وجود دارد. آیه $مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ$ بر ضرورت واسطه در تکلم الهی با بشر دلالت دارد؛ یعنی خداوند جز از طریق وحی یا از پس حجاب با هیچ بشری سخن نمی‌گوید، و خلیفه مظهر همین واسطه ضروری است.

## نزول و عروج اولیا و تدریجی بودن خلافت

نزول اولیا به عالم ناسوت همچون عروج ایشان به مقام اصلی، خود کمال ایشان است، چه این نزول برای احاطه بر ظاهر و باطن عالم ضرورت دارد و اولیا را به مجمع‌البحرین بدل می‌سازد. بر همین اساس، ملائت ظلم و جور در آخرالزمان، کمال این دوره است نه نقص آن، چه این ملائت زمینه‌ساز ظهور امام زمان است که با آرامش طغیان، کمال ناسوت را محقق می‌سازد. تحقق کمال کلی به صورت دفعی ممکن نیست و نیازمند مراتب تدریجی است؛ امت‌ها ظهور انبیا هستند و انبیا ظهور مقام ختمیت، و این سلسله‌مراتب اقتضا می‌کند که خلافت نیز، به دلیل ماهیت تدریجی عالم، دفعی نباشد. خلافت ظهور واجب الهی در عالم است و در هر زمانی باید حجتی متحقق باشد؛ چنان‌که آمده است که اگر حجت نباشد، زمین اهل خود را فرو می‌برد. این ضرورت وجود حجت در هر عصر، مبتنی بر همان اصل تبعیت است که مقام خلافت و ختمیت هیچ‌گاه از آن خارج نمی‌شود و کمالات اولیا نیز، از جامعیت وصفی تا اقتدار بر عصیان و اقتدارات تکوینی، همگی در همین ظرف تبعیت معنا و اصالت می‌یابند.

― متن به پایان رسید.