## حفاظت اولیای الهی و مراتب وجود در دعای شیخ

شیخ اکبر محیی‌الدین ابن‌عربی در مقدمه فصوص الحکم از پیشگاه حق طلب حفاظت می‌کند در همه مراتب تعیّن معرفت: کتابت (ما یرقمه بنانی)، نطق (ما ینطق به لسانی)، و قلب (ما ینطوی علیه جنانی). این ترتیب از ضعیف‌ترین مرتبه وجود به سوی قوی‌ترین حرکت می‌کند. وجود کتبی ضعیف‌ترین، وجود لفظی از آن قوی‌تر، و وجود ذهنی که در قلب تبلور می‌یابد، قوی‌ترین این مراتب است. وجود کتبی و لفظی، هرچند در ظاهر وجودی خارجی دارند، در حقیقت حاکی از وجود ذهنی‌اند و از نظر مقول قول، تابع ذهن هستند. اینجاست که برخی شارحان نظیر جندی دچار خلط می‌شوند و به‌اشتباه وجود کتبی را به دلیل نزدیکی ظاهری به عینیات، قوی‌تر از وجود ذهنی می‌انگارند. چنین خوانشی مراتب وجودی را برهم می‌زند، زیرا وجود کتبی از ذهن سرچشمه می‌گیرد و نمی‌تواند از آن قوی‌تر باشد. قیصری در شرح خود با بهره‌گیری از شرح جندی و اصلاح خطاهای او، تبیینی دقیق‌تر ارائه می‌دهد و از این‌رو در میان شروح فصوص جایگاه ویژه‌ای می‌یابد.

## عصمت و تفکیک القائات

اولیای الهی به دلیل قرب به ساحت قدس از اعمال شیطانی مصون‌اند، اما این مصونیت شامل حال القائات و خواطر شیطانی نمی‌شود، مگر در معصومین که حفاظت الهی به کمال می‌رسد. القائات به دو دسته رحمانی و شیطانی تقسیم می‌شوند و هر یک می‌توانند با واسطه یا بی‌واسطه باشند. القائات رحمانی بی‌واسطه که سبوحی نامیده می‌شوند، امدادات و ارشادات الهی‌اند که مستقیماً به اولیای کامل می‌رسند و از هرگونه تأثیر شیطانی منزه‌اند. این القائات بر مبنای قرب بی‌واسطه الهی استوارند که در قرآن کریم چنین بیان می‌شود: **نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ**، یعنی حق از رگ گردن به انسان نزدیک‌تر است. القائات رحمانی با واسطه از طریق مقامات اشرف نظیر ملائکه و اولیا به بندگان، حتی ضعفای آنها، منتقل می‌شود. نفث روحی از این نوع است که از روح القدس سرچشمه می‌گیرد و به نفوس انسانی، بلکه حتی حیوانی، می‌رسد. حدیث معروف نیز به این نفث اشاره دارد که روح القدس در دل پیامبر القا کرد هیچ نفسی نمی‌میرد تا رزقش کامل شود. این القائات می‌توانند در قالب دعا یا نفرین اولیا نیز اثر بگذارند؛ آزردگی یک ولی الهی می‌تواند میل به گناه یا گمراهی را در دل شخص ایجاد کند که نوعی القاء شیطانی غیرمستقیم محسوب می‌شود.

القائات شیطانی بی‌واسطه از سوی ابلیس به افرادی وارد می‌شود که از ارزش و ظرفیت معنوی برخوردارند، نه به کسانی که در مرتبه‌ای پست و حیوانی قرار دارند. این القائات هدفمند و برای گمراه کردن افراد با ظرفیت معنوی بالا طراحی شده‌اند. القائات شیطانی با واسطه از طریق حظوظ نفسانی و نفس اماره ایجاد می‌شود که انسان را به آلت شیطان تبدیل می‌کند. این نوع القائات به دلیل ریشه داشتن در نفس، خطرناک‌تر و پنهان‌ترند.

قرآن کریم در آیه‌ای می‌فرماید: **وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ**، یعنی هیچ پیامبر و رسولی را پیش از تو نفرستادیم، مگر آنکه چون آرزویی کرد، شیطان در آرزویش القا کرد. این آیه نشان می‌دهد که امکان القائات شیطانی حتی برای انبیا وجود دارد، اما در معصومین این القائات به عمل منجر نمی‌شود و عصمت آنها مانع از تأثیر شیطان است. معصومین به دلیل حالات رحمانی از القائات شیطانی مصون‌اند، در حالی که غیرمعصومین ممکن است تحت تأثیر این القائات قرار گیرند. اینجاست که برخی شارحان نظیر جندی به‌اشتباه این آیه را برای عرفا و موحدین نیز به کار می‌برند و جایگاه معصومین را با غیرمعصومین مخلوط می‌کنند. چنین خلطی حقیقت عصمت را تیره می‌سازد.

قرآن کریم در آیه دیگری می‌فرماید: **فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ**، یعنی برخی از انبیا را بر برخی دیگر برتری دادیم. این آیه به تفاوت مراتب انبیا اشاره دارد که حالات رحمانی آنها گاه در اوج قرب الهی نظیر **دَنَا فَتَدَلَّى** (نزدیک شد و آویخت)، و گاه در نزول موقت نظیر استغفار **فَاسْتَغْفَرَ أَنَّهُ كَانَ تَوَّابًا** (پس آمرزش خواست که توبه‌پذیر بود) متجلی می‌شود. این حالات در چارچوب عصمت قرار دارند و نشانه پویایی قرب الهی انبیاست.

## عبودیت خالص و سلوک

عبودیت خالص عاری از هرگونه هوی و طمع است و سالک حقیقی جز به سوی خداوند گام برنمی‌دارد. طمع، حتی به کمال عرفانی، مانعی در مسیر سلوک است و سالک را به مزدوری و کاسبی تبدیل می‌کند. سلوک حقیقی خرابی نفس و فنای هوی است، نه آبادانی طمع و دستاورد. سلوکی که با طمع همراه باشد به کمال حقیقی نمی‌رسد و سالک را به زمین می‌کشد و از پرواز به سوی ساحت الهی بازمی‌دارد.

انبیا پیش از دریافت وحی از مقام نبوت خود آگاه نبودند و این خداوند بود که آنها را به این مقام برگزید. این انتخاب نتیجه عنایت بی‌واسطه الهی بود که بدون پیش‌زمینه بر قلب بندگان مخلص نازل شد. قرآن کریم می‌فرماید: **اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ**، یعنی بخوان به نام پروردگارت که آفرید. این آیه به دعوت مستقیم پیامبر اکرم به قرائت وحی اشاره دارد که بدون پیش‌زمینه از سوی او صورت گرفت. این دعوت عنایت بی‌واسطه خداوند به پیامبر برای آغاز رسالت است.

سالک نباید به دنبال خداوند باشد، بلکه خداوند خود باید سالک را دنبال کند و به مقصد برساند. موفقیت اولیای الهی نتیجه این تسلیم و دوری از طمع بوده است. خداوند خود هدایتگر سالک است و او را به مقصد می‌رساند. سالک با تسلیم به اراده الهی از طمع و خودمحوری رها می‌شود.

## تمایز حالات، القائات و خواطر

حالات ویژه معصومین است و از ساحت الهی سرچشمه می‌گیرد؛ القائات از غیر نشأت می‌گیرند و می‌توانند رحمانی یا شیطانی باشند؛ و خواطر نفسانی و پایین‌تر از القائات‌اند. این تمایز از خلط مفاهیم عرفانی و نفسانی جلوگیری می‌کند. دعای شیخ برای حفاظت در مراتب وجود نشانه آگاهی او از خطرات القائات شیطانی و نیاز به فیض رحمانی است. او از خداوند می‌خواهد که او را در همه مراتب وجود از القائات شیطانی محفوظ بدارد و القائات رحمانی را نصیبش کند.

برخی معتقدند که شیخ ابن‌عربی به دلیل عصمت نیازی به دعا برای حفظ از خطا نداشته و این دعا صرفاً شکسته‌نفسی است. اما شیخ به‌صراحت از خداوند حفظ از خطا را طلب کرده که نشان‌دهنده آگاهی او از امکان خطا در غیرمعصومین است. دعای شیخ نشانه آگاهی او از امکان خطا در غیرمعصومین است و دیدگاه مبنی بر شکسته‌نفسی شیخ نادرست است.

## عرفان نظری و حکمت الهی

عرفای شیعه که از منطق و فلسفه به عرفان می‌رسند، دقیق‌تر از عرفایی هستند که از کلام به عرفان وارد می‌شوند، زیرا از ابزارهای عقلانی بهره می‌برند. عرفان شیعی با حلقه عقلانی تحلیل‌های دقیق‌تری ارائه می‌دهد. این تفاوت در رویکرد، تمایز میان استدلال برهانی و استدلال کلامی را نشان می‌دهد.

هیچ نفسی نمی‌میرد مگر آنکه رزقش کامل شود، حتی اگر این تکمیل پس از رجعت یا شهادت باشد. این اصل حکمت الهی را در تعیین رزق و مرگ نفوس نشان می‌دهد و از خلط میان مرگ طبیعی و حالات خاص معصومین جلوگیری می‌کند.

― متن به پایان رسید.