## تقدم و تأخر انسان در نشأت‌های عنصری، علمی و روحانی

### اعیان موجودات و نسبت آن‌ها با حقیقت انسانی

اعیان موجودات، بدون نسبت با حقیقت انسانی، فاقد هرگونه وجود مستقل‌اند. این گزاره بنیادین در عرفان نظری به معنای آن نیست که اعیان در زمانی خاص موجود بوده و سپس با انسان مرتبط شده‌اند، بلکه اشاره به این حقیقت دارد که تمامی کثرات ظهوریه، شؤون و تعینات، از آغاز در نسبت با حقیقت جامع انسانی معنا می‌یابند. انسان نیز، از جهت مقابل، به‌صورت مطلق پیش از تحقق اعیان، معدوم نیست؛ زیرا وجود علمیِ حقیقت انسانی در حضرت علمیه الهی، ازلی است و این حقیقت او را از هرگونه عدم مطلق مبرا می‌سازد. وجود اعیان بدون روح انسانی ـ که مظهر جامع اسماء الهی است ـ هیچ ضرورتی ندارد و فاقد کمال وجودی است؛ چه، غایت خلقت اعیان، همان تجلی کمال در مظهر جامع است.

انسان، از حیث نشأت اخروی، ابدی است و هر آنچه به‌حسب ذات ابدی است، از جهت تحلیلی ازلی نیز خواهد بود. این ازلیت وابدیت، نه از نوع استمرار زمانی، بلکه از سنخ ثبات در مرتبه وجودی است. آیه کریمه «كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ» ـ هر چیزی جز وجه حق فانی است و حقیقت الهی در آن باقی می‌ماند ـ بر همین بقای مظهر جامع دلالت دارد و انسان را به‌منزله آینه‌ای معرفی می‌کند که وجه الهی در آن ظاهر است.

### تأخر در نشأت عنصری و فرآیند تحق مزاجی

انسان، از حیث نشأت عنصری در ظرف ناسوت، متأخر از سایر موجودات است. این تأخر ریشه در اقتضای خلقت مادی دارد؛ زیرا تحقق کامل‌ترین مزاج، مستلزم طیِ فعل و انفعالات ارکان عنصری و تهیؤ تدریجی ماده است. در روایت قدسی «خمَّر اللهُ طینةَ آدمَ بیدَیه أربعینَ صباحاً» ـ خداوند گِل آدم را به اقتضای قدرت و اراده‌ی خویش چهل روز تخمیر کرد ـ این آماده‌سازی تدریجی بازتاب می‌یابد؛ تخمیری که نه صرف کنش مادی، بلکه فرآیند تهیؤ وجودی برای دریافت ظهور تام است.

در اینظرف، جسم انسان از حیث تقدم زمانی بر روح او مقدم است. آیه کریمه «فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ منْ رُوحِي» ـ چون صورت جسمانی را استوار گردانیدم، آنگاه از شأن ربوبیِ روح در او دمیدم ـ این تریب را تصریح می‌کند. آیه «ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً» نیز سیر تدریجی از نطفه تا کمال صوری جسمانی را بیان می‌دارد. پس از اتمام این سیر، با نفخ روح، انسان به آفرینشی دیگر ارتقا می‌یابد: «ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقًا آخَرَ» ـ آنگاه او را در مرتبه‌ای دیگر از هستی انشاء کردیم ـ که این خلق دیگر اشاره به اعطای نفس جزئی و روح استکمالی دارد.

نفس جزئی روحی است که به جسم تعلق می‌گیرد، در ظرف ناسوت واقع است و قابلیت تحول و استکمال دارد. این نفس با روح کلی که حقیقت عینی و ثابت انسانی و مظهر ربوبیت الهی است، متمایز است. روح کلی از قیود ناسوتی فراتر می‌رود و در مقام تنزیه از تعلقات جزئی مبراست، در حالی که نفس جزئی ظرف سیر استکمالی در عالم ناسوت به شمار می‌رود.

### تقدم در نشأت علمی و روحانی کلی

انسان، از حیث نشأت علمی، بر جمیع اعیان مقدم است. حدیث نبوی «کُنتُ نَبیاً وَ آدَمُ بَینَ الماءِ وَ الطینِ» ـ حقیقت نبوی در مرتبه‌ای بود که آدم هنوز در مرحله میان آب و گِل قرار داشت ـ بر تقدم وجودیِ حقیقت انسانی بر خلقت مادی آدم دلالت دارد. در این خوانش، اعیان موجودات نسبت به حقیقت انسانی به منزله شؤون و ظهورات یک حقیقت واحد جامع‌اند، نه آنکه رابطه‌ای از نوع تفصیل در برابر اجمال میان آن‌ها برقرار باشد؛ چه، چنین تقابلی متضمن دوگانگی است که با وحدت قسی ناسازگار است.

حقیقت انسانی غایت همه اشیاست و از حیث علم و ظهور، تقدم بر همه موجودات دارد. این تقدم به معنای جامعیت مظهریِ انسان است که تمامی اسماء و صفات الهی در اوظهور می‌یابند. این همان مقامی است که در عرفان نظری از آن به «انسان کامل» تعبیر می‌شود.

از حیث نشأت روحانی کلی نیز، انسان بر همه ارواح مقدم است. حدیث «أَوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ نوری» ـ نخستین چیزی که خداوند آفرید نور من بود ـ تقدم این حقیقت کلی را برما سوی نشان می‌دهد. این بیان با اشاره به «نور» و نه «ذات» ناسوتی، متضمن این نکته است که ظرف ناسوت، ظرفیت پذیرش و تحمل این حقیقت را ندارد. انسان، ناسوت را در خود حمل می‌کند و نه اینکه در آن محصور باشد؛ این تمایز، مبنای فهم جامعیت انسانی در عرفان نظری است.

### نشأت روحانی جزئی و مراتب تأخر در عالم مثال

انسان، از حیث نشأت روحانی جزئی در عالم مثال، از زمره مبدعات و مجردات جزئی است و از این حیث، متأخر از عقول و نفوس کلی است. این تأخر، تأخر ذاتی است و نه زمانی؛ زیرا در عوالم تجردی، زمان به معنای متعارف آن جاری نیست و تأخر و تقدم تنها به مراتب وجودی بازمی‌گرد. با این حال، انسان در همه مراتب وجودی حاضر است و در خارج به‌صورت مطلق معدوم نیست.

اعتراض ملائکه در آیه «أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ» ـ آیا در زمین موجودی قرار می‌دهی که در آن تباهی کند و خون‌ها بریزد؟ ـ متکی به شناختی است که ملائکه از موجوداتی مشابه انسان در چرخه‌های خلقت پیشین داشته‌اند؛ موجوداتی که به فساد و خونریزی شناخته می‌شدند. این اعتراض دلالت بر آن دارد که خلقت انسانی در ظرف ناسوت، پیشینه‌ای از تکرار در عوالم مختلف دارد و ملائکه از آن سابقه آگاه بودند.

در این سیاق، جایگاه امیرالمؤمنین (ع) در ولایت کلیه جایگاهی فرازمانی و فرامکانی دارد که تولد از کعبه و شهادت در محراب، نه رویدادهای صرفاً تاریخی، بلکه نمادهای وجودیِ این جایگاه ممتاز در نظام ولایت عرفانی شعی‌اند. این ویژگی، مختص ایشان است و حتی از حیث ظهور در ناسوت، با جایگاه ظهری دیگر معصومین (ع) متمایز است.

### تداوم خلقت و جاودانگی تجلیات اسمائی

نظام عالم پایان‌ناپذیر است. هیچ اسم از اسماء الهی خاموش نمی‌شود و هر اسمی اقتضای ظهور و تجلی دارد. از این‌رو، خداوند خلقت را پیوسته از نو ظاهر می‌سازد و این تجدید، نه تکرار مکانیکی، بلکه ظهور مداوم کثرات ظهوریه در قالب‌های متنوع است. عد ۱۲۴,۰۰ پیامبر چنین تبین می‌شود که لزوماً منحصر به عالم ناسوت حاضر نیست و بسط ظهور نبوت در عوالم دیگر را نیز در برمی‌گیرد؛ زیرا انسان از ابتدا و انتهای این چرخه بی‌پایان آگاهی ندارد و تنها خداوند بر احاطه تامِ این ظهورات واقف است.

این تداوم با جاودانگی اسماء الهی پیوند ذاتی دارد؛ هر اسمی که ظهور یافت، ظهورش باقی است، و هر ظهور تازه‌ای که اقتضا می‌یابد، تجلی جدیدی از همان حقیقت وجودی است. انسان، به‌منزله مظهر جامع اسماء، در مرکز این نظام پایان‌ناپذیر قرار دارد و غایت هر چخه از چرخه‌های خلقت، تحقق این جامعیت مظهری است.

― متن به پایان رسید.