## ذات احدی و مراتب ظهور آن در نظام وحدت وجود

حقیقت کلی در ساحت عقل ثابت است و عروض آن بر معروضات خویش موجب هیچ تغییری در آن نمی‌شود. این حقیقت با تکثر موضوعاتی که بر آن‌ها عارض می‌گردد متکثر نمی‌گردد، چرا که وحدت آن وحدتی ذهنی و معقول است، نه وحدتی که در معرض تجزیه ناشی از تعدد محل باشد. حقایق موجود در اعیان نیز، در مرتبه وجود خارجی، بر همین قاعده استوارند و با تکثر معروضات خویش دستخوش تکثر نمی‌شوند.

ذات احدی، حقیقت‌الحقایق است و در تمامی مراتب هستی ظهور می‌یابد بی‌آنکه این ظهور به تجزی یا تکثر آن بینجامد. تکثر مظاهر اسما و صفات در خارج، به وحدت عین ذات احدی خدشه‌ای وارد نمی‌سازد؛ این همان نسبتی است که میان وحدت ذات و کثرت ظهوریه برقرار است، نسبتی که در آن ذات از حیث تعینات گوناگون ظاهر می‌شود، اما در مقام تنزیه خویش از هرگونه تعدد مصون می‌ماند.

### اوصاف الهی و مسئله طبیعت

اوصاف الهی، همچون ذات، دارای حقیقتی عینی‌اند و نباید با مباحث مربوط به طبیعت و افراد آن درآمیخته شوند. طبیعت، به نفس افراد خویش در خارج موجود است و صرفاً معقوله‌ای ذهنی نیست. با این حال، موجودات خارجی، افزون بر وجود عینی، دارای لحاظ عقلی نیز هستند و از این حیث دارای دو نحوه اعتبارند. تکثر طبیعت به لحاظ افراد است، در حالی که وحدت آن به لحاظ نفس طبیعت است؛ از این رو تشخص طبیعت وابسته به تشخص افراد است، اما این وابستگی به معنای انتفای وجود خارجی طبیعت نیست، و تشخص افراد نیز با وحدت اطلاقی طبیعت منافاتی ندارد. بر همین اساس هم طبیعت و هم افراد آن در خارج موجودند، چنان‌که اوصاف الهی و حق نیز هر دو در خارج تحقق دارند. مشتقاتی مانند عالم و حی دارای لحاظ اثباتی‌اند و مبادی آن‌ها، یعنی علم و حیات، نیز در خارج موجودند.

### نقد تلقی فلسفی از کلی طبیعی و تصحیح مفهوم احدیت

بحث از کلی طبیعی که در ادبیات منطقی و فلسفی مطرح شده است، در حقیقت نه در حوزه ماهیت، بلکه در تشخصات وجودی جای دارد. حقیقت کلی، معقوله‌ای ذهنی است، نه طبیعت؛ از این رو حقایق خارجی با تکثر افراد متکثر می‌شوند، اما حقیقت کلی به دلیل ذهنی بودن از این تکثر مصون می‌ماند.

در تعبیر از ذات، کاربرد اصطلاح «ذات واجبیه» نادرست است و باید «ذات احدیه» به کار رود، زیرا واجبیت ظرف کثرت است، در حالی که احدیت مقام تنزیه ذات از هرگونه تعین کثرت‌آمیز است. با این تصحیح، این پرسش مطرح می‌شود که آیا احدیت وصفی ذهنی است یا اوصاف خارجی‌اند، و چگونه امری ذهنی با امری خارجی متحد می‌گردد؛ این پرسش، چالش بنیادین در تبیین نسبت میان وحدت ذات و تکثر ظهوریه اوصاف را برجسته می‌سازد. اسما، صفات، افراد و طبیعت همگی در خارج موجودند و با یکدیگر متحدند، و مظاهر از حیث تشخص متعددند و از حیث اطلاق واحد؛ با این همه، اسما و طبیعت بدون ظرف اشتقاقی قابل اثبات نیستند، هرچند در خارج تحقق دارند.

### ارتباط میان مراتب وجود عینی و غیرعینی

ارتباط میان موجودی که دارای وجود عینی است و موجودی که فاقد وجود عینی است، یعنی موجودی که نسبتش عدمی است، ممکن است. امور کلی از این جهت نسب عدمیه‌اند که صفاتی‌اند بدون اعیان خارجی متناظر با خویش. ارتباط میان موجودات عینی، به سبب برخورداری از وجود جامع، ارتباطی قوی‌تر است. این پرسش مطرح می‌شود که چگونه امور ذهنی با امور خارجی متحد می‌شوند، در حالی که اتحاد تنها میان موجودات هم‌سنخ ممکن است. سنخیت و معیت شرط اتحاد با مراتب متعالی‌اند، و امور کلی، از آن‌ رو که غیر از ذات‌اند، لازمه ذات‌اند. با این حال، هیچ جامعی میان امور کلی که نسبتی عدمی دارند و موجودات خارجی نیست، اما ارتباط میان آن‌ها بدون این جامع نیز برقرار است؛ این نکته این پرسش را برمی‌انگیزد که در فقدان جامع، منشأ حیات افراد چیست، پرسشی که تناقض ظاهری این نسبت را برجسته می‌سازد.

### نقد مفهوم حدوث و تمایز رویکرد عرفانی از کلامی و فلسفی

اصطلاح حدوث، مفهومی کلامی است و در تبیین عرفانی جایگاهی ندارد؛ در این نگرش سخن از قدیم بودن مطرح است، نه محدث بودن. میان محدث و موجد نیز تفاوت است که خلط میان این دو اصطلاح روا نیست. متکلم به قدیم می‌رسد، فیلسوف مسیر خویش را از ممکن به واجب می‌پیماید، و در تبیین عرفانی، غایت وحدت شخصی وجود است؛ این وحدت، اصلی است که ریشه در آثار ابن‌عربی دارد و در مثنوی مولوی نیز جاری است.

در همین راستا، هرگاه ذات احدی حادثی را اقتضا کند، نسبت اقتضا نه به معنای حدوث، بلکه به معنای ظهور است، زیرا اقتضای ذات احدی از سنخ اظهار تعینات و شؤون خویش است، نه ایجاد امری منفصل. فیض ازلی است، و اگر جز این باشد، به حدوث وابسته می‌گردد که با تنزیه ذات احدی از تقید به زمان و ترتب سازگار نیست.

― متن به پایان رسید.