## انشاء صورت ظاهری و باطنی انسان

صورت ظاهری انسان، مشتمل بر جسم و روح او، از حقایق عالم ملک و ملکوت انشاء یافته است. عبارت «فَأَنْشَأَ صُورَتَهُ الظَّاهِرَةَ أَيْ صُورَتَهُ الْمَوْجُودَةَ فِي الْخَارِجِ مِنْ جِسْمِهِ وَرُوحِهِ مِنْ حَقَائِقِ عَالَمِ الْمَلَكِ وَالْمَلَكُوتِ» بر این معنا دلالت دارد که خلقت انسان در عالم خارج، هم جسم و هم روح او را از حقایق این دو ساحت وجودی برساخته است. انشاء در این مقام، به معنای ایجاد در عالم خارج است، برخلاف مفهوم ظهور علمی که به اعیان ثابته اختصاص دارد. تمایز میان انشاء و املاء بر همین اساس تثبیت می‌شود؛ چنان‌که «الْإِنْشَاءُ إِيجَادٌ وَالْإِمْلَاءُ إِخْبَارٌ» این مرز را روشن می‌سازد: انشاء به خلق خارجی تعلق می‌گیرد، و املاء به تبیین و انتقال معارف علمی. بر این پایه، اعیان ثابته، که در مرتبه علم الهی مستقرند، تحت انشاء قرار نمی‌گیرند و ظهورات علمی محسوب می‌شوند نه ظهورات خارجی.

از این‌رو، نسبت‌دادن اعیان ثابته به مقام انشاء، به‌عنوان صورت باطنی انسان، مورد مناقشه است. عبارت «أَعْيَانٌ ثَابِتَةٌ لَحَاظٌ خَلْقِيٌّ لَا يَمْلِكُونَ» مؤید آن است که اعیان ثابته، به دلیل ماهیت علمی و غیرخارجی خویش، نمی‌توانند صورت باطنی انسان در مقام خلق خارجی باشند. عبارت «وَأَنْشَأَ صُورَتَهُ الْبَاطِنَةَ عَلَى صُورَتِهِ تَعَالَى» نیز بر این نکته دلالت دارد که صورت باطنی انسان، یعنی روح او، بر صورت حق انشاء شده است، در حالی که صورت ظاهری از حقایق عالم ملک برساخته شده است. با این حال، تفکیک صورت ظاهری و باطنی در نسبت با حق، خود امری غیرضروری است؛ زیرا جسم و روح انسان هر دو، بی‌واسطه، مظهر حق‌اند. صورت ظاهری انسان بنابراین جسم و روح اوست، و صورت باطنی وی نیز روح اوست، نه اعیان ثابته که به لحاظ عدم انشاء خارجی، از این مقام خارج‌اند.

## تمایز ظاهر و باطن در نسبت‌بندی مطلق و مضاف

ظاهر و باطن را می‌توان به چهار مرتبه تقسیم کرد: باطن مطلق، باطن مضاف، ظاهر مطلق و ظاهر مضاف. اما اطلاق باطن مطلق به ذات، اسماء و صفات، و اعیان ثابته به‌یکسان، از دقت لازم برخوردار نیست. عبارت «لَا نَقُولُ بِالْبَاطِنِ الْمُطْلَقِ لِلْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَعْيَانِ الثَّابِتَةِ» این تقسیم را نقد می‌کند؛ چه آنکه باطن مطلق تنها به ذات الهی اختصاص دارد، و اسماء، صفات و اعیان ثابته، به سبب تعین‌یافتگی خویش، در مرتبه باطن مضاف قرار می‌گیرند، نه باطن مطلق. مطلق تنها یک مرتبه دارد که همان ذات الهی است؛ اسماء و صفات نسبت به ذات، ظاهرند و نسبت به مراتب پایین‌تر، باطن. اعیان ثابته نیز، به‌عنوان مظاهر علمی، نسبت به ذات ظاهرند و نسبت به خلق، باطن محسوب می‌شوند.

در همین راستا، باطن مقسمی از باطن قسمی متمایز می‌گردد. عبارت «الْبَاطِنُ الْمُقَسَّمِيُّ هُوَ الذَّاتُ الْإِلَهِيَّةُ وَالْبَاطِنُ الْقَسْمِيُّ هُوَ الْأَسْمَاءُ وَالصِّفَاتُ» این تفکیک را تبیین می‌کند: باطن مقسمی همان ذات الهی است که فراتر از تقابل ظاهر و باطن قرار دارد، در حالی که باطن قسمی، اسماء و صفات‌اند که در برابر ظاهر جای می‌گیرند. این تمایز، مراتب وجودی را از یکدیگر تفکیک می‌کند و نشان می‌دهد که اطلاق باطن مطلق به اسماء، صفات و اعیان ثابته، خلط میان مراتب هستی‌شناختی متفاوت است.

## ظهورات الهی و وحدت معنایی آن‌ها

جمیع اسماء، اعم از ظاهری و باطنی، ظهورات و تعینات الهی‌اند؛ چنان‌که «جَمِيعُ الْأَسْمَاءِ ظُهُورَاتٌ إِلَهِيَّةٌ وَتَعَيُّنَاتٌ» بیانگر آن است. این معنا مبتنی بر اصل وحدت وجود است که اسماء را مظاهر ذات می‌شمارد، نه موجوداتی مستقل از آن. ذات الهی، به‌عنوان غیب‌الغیوب، فراتر از هرگونه تعین و اسم است؛ چنان‌که «الْحَقُّ لَا اسْمَ لَهُ وَلَا رَسْمَ لَهُ» بر تنزیه ذات از هرگونه تحدید دلالت دارد. اسماء الهی، به امتنان برای فهم خلق ایجاد شده‌اند. این معنا با آیه $﴿هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ﴾$ (آل‌عمران: ۷) هم‌سنخی دارد؛ بدین تقریر که محکمات به حقایق ثابت و متعین اشاره دارند و متشابهات به مراتبی که فهم آن‌ها نیازمند تأویل به مراتب اصلی است، و اسماء الهی از این حیث به منزله وسائطی برای تقریب ذهن خلق به ساحت ذات‌اند.

اطلاق صورت به اسماء و صفات نیز اطلاقی حقیقی است، نه مجازی؛ زیرا «الصُّورَةُ لَيْسَتْ بِمَعْنَى الْعَكْسِ بَلْ حَقِيقَةُ الشَّيْءِ» صورت را نه تصویر و بازتاب، بلکه حقیقت و ظهور خودِ شیء می‌داند. بر همین اساس، «سَوَاءٌ قُلْتَ صُورَةً أَوْ تَعَيُّنًا أَوْ أَسْمَاءً وَصِفَاتٍ، كُلُّهَا حَقِيقِيَّةٌ» تصریح می‌کند که صورت، تعین، و اسماء و صفات، در بیان با یکدیگر تفاوت دارند، اما در ماهیت، همگی از ظهورات حقیقی حق‌اند. عبارت «فَقَدْ عَلِمْتَ حِكْمَةَ نَشْأَةِ جَسَدِ آدَمَ أَعْنِي صُورَتَهُ الظَّاهِرَةَ وَبِالصُّورَةِ الْبَاطِنَةِ رُوحَهُ وَقَلْبَهُ وَالْقُوَى الرُّوحَانِيَّةَ» نیز تأیید می‌کند که مراد از صورت ظاهری، جسم آدم، و مراد از صورت باطنی، روح، قلب و قوای روحانی اوست، نه اعیان ثابته؛ تفسیری که با اصل عدم انشاء خارجیِ اعیان ثابته سازگار است.

## انسان و عالم در نسبت ظهورات متقابل

انسان عالم صغیر کیفی است و عالم، عالم کبیر کیفی؛ چنان‌که «الْإِنْسَانُ عَالَمٌ صَغِيرٌ كَيْفِيًّا وَالْعَالَمُ عَالَمٌ كَبِيرٌ كَيْفِيًّا» این نسبت را بیان می‌دارد. این معنا با آیه $﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾$ (بقره: ۳۱) هم‌خوانی دارد؛ بدین تقریر که تعلیم جمیع اسماء به آدم، بیانگر جامعیت وجودی انسان نسبت به تمامی مراتب اسمائی است که در عالم کبیر پراکنده‌اند. انسان، در مقام جامعیت خویش، مظهری است که تمامی مراتب وجودی عالم کبیر را در خود گرد آورده است.

عبارت «صُورَةُ الْعَالَمِ عَلَى صُورَةِ الْإِنْسَانِ وَصُورَةُ الْإِنْسَانِ عَلَى صُورَةِ الْحَقِّ» این نسبت را تکمیل می‌کند: عالم به صورت انسان ظهور یافته و انسان به صورت حق. این ترتیب ظهوری، انسان را در مقام خلیفه‌الله و مظهر جامع حق تثبیت می‌کند. در همین راستا، جسم نیز همچون روح، مظهر حق است؛ ظهور حق در قالب مادی، تجلی‌ای است که هیچ مرتبه‌ای از مراتب وجود را از حضور حق خالی نمی‌گذارد. بر این پایه، تمایزی که صورت ظاهری انسان را بر صورت عالم و صورت باطنی را بر صورت حق منطبق می‌سازد، تمایزی غیرضروری است؛ زیرا جسم و روح انسان به‌یکسان مظهر حق‌اند، و عالم نیز که ظهور انسان است، خود از مراتب ظهور حق به شمار می‌رود. آیه $﴿فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ﴾$ (مؤمنون: ۱۴) مؤید این معناست که خلقت انسان، در جسم و روح به‌یکسان، برترین مرتبه تجلی حق را نمایان می‌سازد.

## نتیجه‌گیری

انشاء صورت ظاهری و باطنی انسان از حقایق عالم ملک و ملکوت، و نقد نسبت‌دادن اعیان ثابته به مقام انشاء، بر خلق خارجی جسم و روح دلالت دارد. تمایز باطن مقسمی، که همان ذات الهی است، از باطن قسمی، که اسماء و صفات را دربرمی‌گیرد، مراتب وجودی را از یکدیگر تفکیک می‌کند و نشان می‌دهد که صورت، تعین، اسماء و صفات، در عین تفاوت بیانی، همگی ظهورات حقیقی حق‌اند. انسان، به‌عنوان عالم صغیر، تمامی مراتب عالم کبیر را در خود جمع کرده است، و جسم و روح او هر دو، بی‌کم‌وکاست، مظهر حق‌اند. بر این اساس، تمایز میان صورت ظاهری و باطنی در نسبت با حق، تمایزی است که ضرورت وجودی و برهانی ندارد.

― متن به پایان رسید.