# مقام روحی و جسمانی خاتم‌النبیین در فص شیثی و نقد اصطلاحات شارحان

## امداد روحی خاتم‌النبیین و مسئله علم در ظرف ناسوت

عبارت فَلَمَّا كَانَ هَذِهِ الْمَرْتَبَةُ لِلرُّوحِ الْخَاتَمِ بِالْأَصَالَةِ وَلِغَيْرِهِ نَصِيبٌ مِنْهَا قَالَ بَلْ مِنْ رُوحِهِ تَكُونُ الْمَادَّةُ بر آن دلالت دارد که مرتبه‌ی روح خاتم به‌نحو اصالت، منشأ افاضه به سایر مراتب نبوی از جمله شیثی است و این افاضه، امری است که در نشئه‌ی روحانی و در ساحت تعینات باطنی تحقق می‌یابد. عبارت وَإِنْ كَانَ لَا يَعْقِلُ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ فِي زَمَانِ تَرْكِيبِ جَسَدِهِ الْعُنْصُرِيِّ بر آن است که تعین خاتم در ظرف ترکیب عنصری، به این مقام افاضه‌گری خویش التفات ندارد؛ گویی حجاب جسمانی مانع تعقل مرتبه‌ی روحی می‌شود. این خوانش، از جهت انطباق با شواهد قرآنی محل تأمل جدی است. آیه‌ی قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا که بیانگر تحقق نبوت و اتیان کتاب برای عیسی در همان نشئه‌ی طفولیت است، همراه با آیه‌ی فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا نشان می‌دهد که ظهور کمالات نبوی در نشئه‌ی جسمانی و حتی در طفولیت، امری واقع و متحقق است، نه امری که به بلوغ یا خروج از قید عنصری موکول شده باشد. بر این اساس، نسبت دادن عدم تعقل به تعین خاتم در نشئه‌ی عنصری، با این شاهد قرآنی ناسازگار می‌نماید و اقتضای آیه چنین است که ظهورات علمی معصوم، در همه‌ی مراتب ظهوری او، اعم از باطن و ظاهر، ثابت و برقرار است.

## نقد منطقی مفهوم «مجمع اضداد» و خلط ضد با نقيض

نسبت دادن وصف «عالم جاهل» یا «مجمع اضداد» به تعین خاتم، مبتنی بر انگاشتن علم و جهل به‌مثابه دو امر متضاد است، حال آنکه از حیث منطقی، علم و جهل نقيض یکدیگرند نه ضد. تضاد میان دو امر وجودی، مانند آنچه در اجتماع شؤون و ظهورات متقابل الهی نظیر جلال و جمال مشاهده می‌شود، قابل جمع در یک مرتبه‌ی واحد است، اما جهل به‌ماهو عدمِ علم است و اجتماع علم با عدم آن در یک موضوع واحد، اجتماع نقيضین است که بداهت عقلی آن را برنمی‌تابد. بر این پایه، تعبیر «مجمع اضداد» درباره‌ی تعین خاتم، از حیث دقت اصطلاحی نارساست؛ آنچه در این مقام جمع می‌شود، کثرت ظهوریه‌ی شؤون متقابل وجودی است، نه اجتماع علم و لاعلم. روایت أَرْوَاحُكُمْ فِي الْأَرْوَاحِ أَجْسَادُكُمْ فِي الْأَجْسَادِ نیز بر احاطه‌ی وجودی معصومان در جمیع مراتب ظهوری، از بطون تا ظهور در نشئه‌ی عنصری، دلالت دارد و اقتضای آن، برخورداری از احاطه‌ی علمی در همه‌ی این مراتب است، بی‌آنکه تقیدی به نشئه‌ی خاص، این احاطه را مسلوب سازد.

## بررسی تفسیر شارح و نارسایی اصطلاح «جسد مثالی روحانی»

تلاش شارح برای رفع اشکال از عبارت ابن‌عربی، از طریق تفسیر کلمه‌ی مَا در عبارت مِنْ حَيْثُ مَا هُوَ به‌صورت نافیه، با مراد اصلی که مَا را موصوله قرار می‌دهد سازگار نمی‌نماید، چنان‌که استناد به قرائت بنی‌تمیم در رفع خبر نیز اشکال بنیادین را مرتفع نمی‌سازد و این تأویل، راهی برای اصلاح صورت ظاهر عبارت است بی‌آنکه به حل مسئله در سطح مضمون بینجامد. همچنین تمایزی که میان جسد مثالی و جسد عنصری نهاده شده، به این صورت که نخست را مانع تعقل نمی‌داند و دومی را مانع می‌شمارد، متضمن اصطلاحی است که از حیث ترمینولوژیک استوار نیست؛ چه، آنچه به عالم مثال منسوب است، خود مرتبه‌ای از تنزل تعینات است که در قبال جسد عنصری قرار دارد و تلفیق آن با وصف روحانی، ترکیبی نامتجانس پدید می‌آورد که در ادبیات دقیق عرفان نظری موضعی ندارد. ادعای موکول شدن ظهور کمالات انسان کامل به مرحله‌ی بلوغ و نفی آن در نشئه‌ی طفولیت، همان‌گونه که پیش‌تر اشاره شد، با آیات مربوط به کلام عیسی در مهد ناسازگار است و اقتضای این آیات، تحقق ظهور کامل کمالات نبوی در هر مرتبه از ظهورات جسمانی است، نه صرفاً در مرتبه‌ی بلوغ.

## جایگاه استدلال عقلی در تبیین معارف عرفانی

تبیین حقایق عرفانی، از آن‌رو که ادعای برهانی بودن دارد، باید بر پایه‌ی سازگاری منطقی و انطباق با مأثورات قرآنی و روایی استوار باشد؛ فقدان این سازگاری، اعتبار برهانی تبیین را مخدوش می‌سازد، هرچند از حیث ذوقی جذاب یا رایج شمرده شود. تفکیک میان کثرت ظهوریه‌ی شؤون متقابل که در مقام وحدت قدسی قابل اجتماع است، و اجتماع نقيضین که به بداهت عقلی ممتنع است، معیاری اساسی برای سنجش صحت چنین تبیین‌هایی به شمار می‌رود. بر این پایه، هرگونه تعبیری که علم را با جهل، یا احاطه‌ی وجودی معصوم را با غفلت از مقام خویش، در یک مرتبه‌ی واحد جمع‌شدنی بداند، از حیث انطباق با اصول منطقی و نیز اقتضای آیات ناظر به مقام انبیا، نیازمند بازنگری جدی است.

― متن به پایان رسید.