## انسان کامل و مراتب وجودی در فصوص الحکم

مسئله موسوم به آخرین مولود انسانی، که در فصوص الحکم مطرح شده، بر مراتب نهایی طور انسانی حمل می‌شود و تلاشی است برای تبیین سیر تکاملی انسان از مبدأ وجود تا منتهای کمال. انسان کامل، به‌عنوان مظهر تام اسماء الهی، جایگاهی محوری در این سیر دارد و خاتمیت بر اتمام مراتب وجودی انسان در ساحت دنیا دلالت می‌کند.

انسان، به‌عنوان یک نوع وجودی، از آدم علیه‌السلام آغاز شده و با افرادی چون هابیل، قابیل و شیث ادامه یافته است. آیه $كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ$ که به فناپذیری هر آنچه بر روی زمین است دلالت دارد، گواهی است بر پایان‌پذیری نوع انسانی و وجود یک فرد نهایی در این سلسله. این فرد نهایی می‌تواند زن یا مرد، دختر یا پسر باشد؛ لیکن تعیین جنسیت یا ویژگی‌های او، به دلیل فقدان استدلال دقیق، از دایره استدلال عرفانی خارج است و به گمانه‌زنی نزدیک‌تر است تا حقیقت علمی.

برخی شارحان، آخرین فرد انسانی را به شیث علیه‌السلام تشبیه کرده‌اند؛ اما این تشبیه فاقد دلیل محکم است، زیرا شیث از افراد اولیه نوع انسانی است و زمان حیات او با پایان نوع انسانی همخوانی ندارد. به همین ترتیب، عیسی علیه‌السلام نیز نمی‌تواند خاتم مراتب انسانی باشد، چرا که خاتمیت مفهومی وجودی است که فراتر از حدود تاریخی عمل می‌کند.

## خاتمیت و پیوند آن با ظهور و رجعت

ظهور امام زمان علیه‌السلام از مسلمات عقیدتی شیعه است و در ادیان و ملل مختلف نیز به‌صورت کلی مورد پذیرش قرار دارد، هرچند مصداق آن نزد شیعه، حضرت مهدی علیه‌السلام است. رجعت، به‌عنوان حقیقتی شیعی، نمود عدالت الهی در ظرف دنیاست که سیر تکاملی انسان را پیش از قیامت به کمال می‌رساند. پس از رجعت، اشراط الساعه و قیامت فرا می‌رسد و وجود انسان بر زمین به پایان خود می‌رسد؛ جزئیات این مراحل، به دلیل فقدان دلایل تفصیلی، در هاله‌ای از ابهام باقی می‌ماند و عرفان نظری، به‌جای تمرکز بر این جزئیات، به معانی کلی تحولات آخرالزمانی توجه دارد.

یکی از اصول معرفت‌شناختی در عرفان اسلامی، جداسازی معلومات از مجهولات است. به فرموده امام صادق علیه‌السلام، کسی که به هر سؤالی پاسخ دهد، نادان است. پذیرش جهل، انسان را دعوت می‌کند تا مرزهای دانایی و نادانی خود را بشناسد و از گمانه‌زنی‌های بی‌اساس در مسائل پیچیده پرهیز کند.

## نقد آرای شارحان درباره خاتم دنیا

ابن‌عربی، دنیا را دارای بدو و نهایت می‌داند و خاتم آن را شیث معرفی می‌کند. این عبارت، به دلیل اشکالات نسخه‌شناسی (استفاده از واژه ختام به‌جای نهایت) و اشکال مفهومی، محل نقد است. شیث، به‌عنوان شخصیتی تاریخی در آغاز نوع انسانی، نمی‌تواند خاتم باشد، زیرا خاتمیت به آخرین مولود انسانی اشاره دارد که تمامی نعمات و صفات دنیا را در خود جمع می‌کند. اگر شیث خاتم دنیا تلقی شود، تناقضی آشکار پدید می‌آید، چراکه او در آغاز نوع انسانی قرار دارد؛ در حالی‌که خاتمیت باید به آخرین مولود انسانی اشاره داشته باشد که تمامی صفات و نعمات الهی را در خود جمع کرده است.

نوع انسانی از آدم علیه‌السلام آغاز شده و به عیسی علیه‌السلام ختم نشده است. قرآن کریم درباره آدم می‌فرماید $وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي$ که بر دمیده‌شدن روح الهی در او دلالت دارد، اما درباره عیسی می‌فرماید $فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا$ که بر تمثل جبرئیل در صورت بشری خوش‌اندام برای مریم دلالت می‌کند. این تفاوت در فاعل و قابل خلقت، نشان‌دهنده تمایز وجودی این دو شخصیت است؛ آدم فاقد پدر و مادر بود، اما عیسی دارای مادر بود، و این تفاوت هرگونه شباهت کامل میان اولین و آخرین انسان را نفی می‌کند. آیه $وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ أَطْوَارًا$ که بر آفرینش انسان به مراحل گوناگون دلالت دارد، بر تنوع خلقتی انسان‌ها تأکید می‌کند و هرگونه قاعده‌سازی برای شباهت میان افراد را رد می‌کند.

## تنوع خلقتی و تجدد شئون الهی

هر انسان، حتی از یک پدر و مادر، دارای تفاوت‌های خلقتی است که در نطفه‌ها و تأثیرات والدین مشهود است. آیه $كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ$ که بر تجدد پیوسته شئون الهی در هر آن دلالت دارد، مبنای عرفانی این تنوع خلقتی است و انسان را به تعامل پویا با تجلیات الهی در هر لحظه دعوت می‌کند. بر همین اساس، تکرار ذکر $إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ$ که بر اختصاص عبادت و استعانت به ذات حق دلالت دارد، باید با توجه به تنوع شئون الهی صورت گیرد، به‌گونه‌ای که هر بار عبادت‌کننده را به تجلی متفاوتی از الوهیت پیوند دهد.

لعن‌های زیارت عاشورا نیز باید به ملعونان خاص تعلق گیرد، نه به‌صورت کلی و مطلق. این دقت، نشانه‌ای از معرفت ولایی است که انسان را به شناخت دقیق حق از باطل هدایت می‌کند و اعمال دینی را از سطح ظاهری به عمق باطنی می‌رساند.

## نقد مفاهیم آخرالزمانی و عقیده تناسخ

برخی شارحان، از جمله عبدالرزاق کاشانی، معتقدند پس از پایان مرتبه انسانی، حیوانات باقی می‌مانند. این قول با آیاتی چون $كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ$ و $إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ$ که به‌ترتیب بر فناپذیری هر موجود زمینی و درهم‌پیچیده‌شدن خورشید در آستانه قیامت دلالت دارند، سازگار نیست، زیرا این آیات بر پایان‌پذیری تمامی موجودات زمینی تأکید دارند.

همچنین دیدگاهی که پس از پایان دوره انسانی، آغاز دوره جدید با ظهور آدم آخر را مطرح می‌کند، به دلیل شباهت به عقاید تناسخی و فقدان سند قرآنی مردود است؛ چراکه چنین دیدگاهی به خلقت همزمان انسان‌های جدید در کنار وقوع قیامت منجر می‌شود و این با منطق عرفانی و قرآنی سازگاری ندارد.

تناسخ، عقیده‌ای است که برای نفی قیامت مطرح شده است. برخی، به‌اشتباه، شیث علیه‌السلام را اولین قائل به تناسخ دانسته‌اند؛ این نسبت ناشی از خطای شیخ اشراق در تطبیق ذاذیمون، از شاگردان افلاطون، با شیث است، در حالی‌که ذاذیمون معاصر اسکندر بوده و بیش از چهار هزار سال پس از شیث می‌زیسته است. این نسبت مردود است و شیث موردنظر در چنین روایاتی، شیث تاریخی نیست؛ رویکردی که نشان‌دهنده اهتمام به حفظ قداست انبیا و اجتناب از نسبت‌های غیرواقعی است.

― متن به پایان رسید.