## حکمت سبوحیه در فص نوحیه فصوص الحکم

فص نوحیه، در تبیین کلمه نوحیه، به دو محور بنیادین می‌پردازد که یکی به تحلیل جمع میان تنزیه و تشبیه در ذات حق ناظر است و دیگری به بررسی نسبت میان کثرت ظهوریه و مقام توحید در باب معرفت به مظاهر. این دو محور بر پایه دو آیه محوری استوار است که هر یک، سیاق و ساختار بلاغی خاص خود را در تبیین مقام تنزیه به کار می‌گیرد.

### تبیین آیه شریفه شوری و جامعیت تنزیه و تشبیه

آیه «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ» چنین معنا می‌شود که هیچ ظهوری در عرض حق قرار نمی‌گیرد و شنوایی و بینایی، از آنِ اوست به نحو ذاتی. این آیه دو وجه متقابل تنزیه و تشبیه را در ساختاری واحد جمع کرده است؛ فراز نخست با نفی هرگونه نظیر از ذات حق بر تنزیه دلالت دارد و فراز دوم، با اسناد شنوایی و بینایی، وجه ظهورات را بازمی‌نمایاند. این آیه در سیاق آیاتی قرار دارد که به بیان ربوبیت مطلق و تنزیه از کثرت ظهوریه می‌پردازد؛ چنانکه در آیه پیشین، «وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً»، بر اقتضای مشیت الهی در هدایت تأکید شده است، و در آیه پسین، مالکیت مقالید آسمان‌ها و زمین، یگانگی مقام تنزیه را برجسته می‌سازد. استناد به این آیات باید مستقیماً از متن قرآن کریم صورت گیرد، چه این کتاب خود منبع اصیل معرفت است و نقل از واسطه‌های غیرقرآنی، اصالت استدلال را مخدوش می‌سازد.

در تحلیل فراز «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ»، این احتمال که کاف را زائد و صرفاً برای تأکید بدانند، نیازمند اثبات است، چه اصل در کلام الهی عدم زیادت حروف است مگر آنکه خلاف آن به‌روشنی ثابت شود. اگر کاف زائد نباشد، آیه بر نفی مثل از مثل حق دلالت می‌کند، یعنی هر تعین در نظام کثرت ظهوریه، فاقد نظیر است و از دیگر تعینات متمایز می‌ماند. این خوانش با اصل عدم تکرار در تجلی سازگار است، بدین معنا که هر ظهور، صورتی یگانه و غیرقابل‌تکرار از حق را بازمی‌تاباند. تلقی زائد بودن کاف بدون اثبات، با بلاغت کلام الهی که هر لفظ را بر اساس اقتضای معنا به کار می‌گیرد، ناسازگار می‌نماید.

در فراز «وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ»، اسناد سمع و بصر به حق، در نگاه نخست وجه تشبیه را می‌نمایاند، اما تقدم ضمیر هو افاده حصر می‌کند و اگر سمیع و بصیر به معنای ذاتی لحاظ شوند، وجه تنزیه نیز در دل همین تشبیه آشکار می‌گردد. سامعیت و باصریت در تعینات، عرضی و محدود است، حال آنکه در حق، این صفات ذاتی و از هر نقصی مبرا هستند. این تمایز میان ذاتیت و عرضیت، خط فاصلی میان حقیقت و مجاز در اطلاق این صفات ترسیم می‌کند. با این حال، باید میان حصر و تنزیه تمایز نهاد؛ حصر به تخصیص و تحدید معنا بازمی‌گردد، در حالی که تنزیه، نفی مطلق هرگونه نقص و محدودیت است، و خلط این دو مفهوم به ابهام در فهم دقیق آیه می‌انجامد.

### نقد اشکال به ساحت حضرت نوح در تبیین تنزیه

اشکالی که بر ساحت حضرت نوح وارد شده، مبنی بر آنکه ایشان با تأکید صرف بر تنزیه، قوم خویش را به تشبیه دعوت نکرد، با اصل عصمت انبیا و اقتضای ظرف زمانی رسالت او ناسازگار است. آیه «لَا فَرْقَ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ» بر عصمت یکسان جمیع پیامبران دلالت دارد. حضرت نوح، بر اساس حکمت الهی و نیاز امتی که در کثرت ظهوریه گرفتار آمده و به شرک روی آورده بود، بر تنزیه تأکید کرد؛ چه قوم او در بت‌پرستی و غفلت از مقام تنزیه غوطه‌ور بودند. تفاوت میان مراتب رسالت‌ها، نه در نقص و کمال، بلکه در مراتب کامل و اکمل نهفته است، چنانکه آیه «فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ» بدان اشاره دارد. فرض آنکه اگر نوح تشبیه را با تنزیه جمع می‌کرد قومش ایمان می‌آوردند، با حکمت الهی در تدبیر رسالت‌ها ناسازگار می‌نماید.

دعوت حضرت نوح به استغفار، در آیه «اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا»، بازتاب تلاشی مستمر برای نجات قوم از کثرت ظهوریه‌ای بود که آنان را از مقام تنزیه بازداشته بود، نه تبرئه شخص او. آیه «فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا» بر استمرار این کوشش در برابر اعراض قوم دلالت دارد.

## معرفت توحیدی و نقد تفسیر ظهورات در آیه نوح

### دیدگاه ابن‌عربی درباره عبادت اصنام

آیه «وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا» بیانگر سخن ائمه کفر قوم نوح است که ایشان را به حفظ بت‌ها فرامی‌خواندند؛ بدین معنا که به هیچ روی معبودان خویش را رها نکنید، نه ود را و نه سواع و نه یغوث و یعوق و نسر را. تفسیری که عبادت اصنام را معرفت به حق از طریق مظاهر تلقی کرده و ترک آن را جهل به ظهورات حق دانسته، هرچند بر اصل وحدت قدسی استوار می‌نماید، با آیات نافی شرک ناسازگار است. آیه «لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ» صراحتاً هرگونه معبودیت مستقل غیر از حق را نفی می‌کند، و این نفی، وجه تفکیک میان اصل ظهور و مقام معبودیت را روشن می‌سازد.

در نظام هستی، جز حق و ظهورات او معبودی متصور نیست؛ همه موجودات، از عوالم تجردی تا مراتب مادی، و از آنچه خیر و آنچه شر خوانده می‌شود، ظهورات حق‌اند. آیه «يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ» بر این حقیقت دلالت دارد. خیرات مظهر شئون جمالی حق‌اند، مانند هدایت و حیات، و آنچه شر خوانده می‌شود، مظهر شئون جلالی او، مانند ضلالت و ممات؛ چنانکه آیه «يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ» جامعیت این شئون را بازمی‌تاباند.

### تمایز میان معرفت بسیط و معرفت مرکب

در ظرف معرفت بسیط، همه تعینات، حتی آنچه در ظاهر منکر حق شمرده می‌شود، به‌صورت ذاتی و تکوینی تسبیح‌گوی حق‌اند؛ چنانکه آیه «يَسْجُدُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ» بر این معنا دلالت می‌کند. اما معرفت مرکب، ادراکی مضاعف و ارادی است که در آن، مقام ایمان از مقام انکار به اعتبار اقرار به «لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ» و التزام عملی به شریعت متمایز می‌گردد. خلط میان این دو حیثیت، به توجیه ناروای شرک می‌انجامد؛ زیرا هرچند همه تعینات ظهور حق‌اند، این ظهور به‌هیچ‌روی معبودیت مستقل تعینات را اثبات نمی‌کند. آیه «فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ ٱللَّهِ» بر سریان ظهور حق در همه جهات دلالت دارد، بی‌آنکه این سریان، عبادت هر ظهوری را روا شمارد.

دفاعی که از سخن ائمه کفر در حفظ بت‌ها صورت گرفته، با اصل دعوت توحیدی حضرت نوح در تضاد است؛ چنانکه آیه «وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا» بر آثار زیانبار این دعوت به شرک دلالت دارد. دعوت نوح، فراخوانی از کثرت ظهوریه به مقام توحید بود، نه دفاع از حفظ ظهورات به‌عنوان معبود.

بت‌های نامبرده در آیه، از حیث مرتبه و ویژگی با یکدیگر متفاوت بوده‌اند، و تکرار و حذف فعل «لَا تَذَرُنَّ» در ساختار بلاغی آیه، ناظر به همین تفاوت مراتب است. تفسیر عرفانی واژه ود به معنای محبت، با سیاق آیه که آن را نام یکی از بت‌ها قرار داده، ناسازگار می‌نماید.

### نیت به‌عنوان معیار تفکیک توحید از شرک

وجه صدور عمل را نیت تعیین می‌کند. طواف کعبه به دلیل امر الهی، مصداق توحید است، اما طواف بر گرد بت، به دلیل نیت شرک‌آمیز آن، مصداق کفر به شمار می‌آید؛ چنانکه در نهج‌البلاغه آمده که مردمی چون بهائم طواف می‌کنند، که این تعبیر ناظر بر طواف بدون نیت توحیدی است. سجده بر مهر تربت با نیت قرب الهی، توحید است، همان‌گونه که همین عمل با نیت پرستش خودِ تربت، شرک محسوب می‌شود. تمام هستی قبله است، چنانکه آیه «فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ ٱللَّهِ» بدان اشاره دارد، اما این جهت‌گیری، مستلزم عبادت هر ظهوری نیست؛ عبادت باید به حق تعلق گیرد، نه به ظهورات او، و حضور قلب در این توجه، اقتضایی است که آیه «وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً» بر آن تأکید می‌کند.

## جمع‌بندی

فص نوحیه، با تکیه بر آیه شوری، جامعیت مقام تنزیه و تشبیه را در ذات حق تبیین می‌کند و نشان می‌دهد که این جامعیت با اقتضای ظرف رسالت هر پیامبر، از جمله حضرت نوح، سازگار است. آیه نوح نیز، در تحلیل نسبت میان کثرت ظهوریه و مقام توحید، ضرورت تفکیک میان اصل ظهور حق در تعینات و معبودیت مستقل آن‌ها را آشکار می‌سازد. تمایز میان معرفت بسیط، که تسبیح ذاتی همه تعینات را دربرمی‌گیرد، و معرفت مرکب، که ایمان و انکار را بر پایه اراده و التزام شرعی متمایز می‌کند، رکن اساسی در فهم دقیق این فص به شمار می‌آید، و نیت را باید معیار نهایی تفکیک توحید از شرک دانست.

― متن به پایان رسید.