## کاوش در حرکت وجودی و نقد تشبیهات مادی در فص نوحیه

حرکت در تحلیل عرفان نظری به دو مرتبه متمایز تقسیم می‌شود؛ حرکتی که در ظرف تعینات مادی و ناسوتی جریان می‌یابد و با صفات عرضی چون افقی، عمودی، دوری، شکسته یا مارپیچ‌بودن تعریف می‌گردد، و حرکتی که در ظرف حقیقت وجودی و قرب الهی تحقق می‌یابد. این قسم اخیر، سیر سالک به سوی کمال است و از هرگونه وصف مادی، از جمله شکل دوری یا مستطیلی، مبراست. اوصافی که برای حرکت مادی برشمرده می‌شود، در ظرف ماده موضوعیت دارد، اما در ظرف وجود و حقیقت فاقد اعتبار است، از این رو تشبیه سیر عرفانی به اشکال هندسیِ دایره یا مستطیل فاقد اساس علمی، فلسفی و عرفانی تلقی می‌شود؛ چنین تشبیهاتی با سیاق قرآن کریم که صراط مستقیم را محور هدایت قرار می‌دهد ناسازگار است و از فهم دقیق عرفانی فاصله می‌گیرد.

## نقد حرکت دوری و مستطیلی

در تحلیل شیخ اکبر، حرکت دوری حول القطب افضل الحرکات دانسته شده و به رؤیت حق در هر ظهور پیوند خورده است: «الْحَائِرُ لَهُ الدَّوْرُ وَلِحَرَكَةِ الدَّوْرِيَّةِ بِحَوْلِ الْقُطْبِ فَلَا يَبْرَحُ مِنْهُ»؛ یعنی سالک متحیر را حرکتی دورانی است، و این حرکت دورانی حول قطب واقع می‌شود، از این‌رو از آن جدا نمی‌گردد. چنین تحلیلی قابل نقد است، زیرا تشبیه حرکت عرفانی به دایره، که در ظرف ماده معنا می‌یابد، مستلزم آن است که حق تعالی محاط و سالک محیط پنداشته شود؛ حال آنکه آیه هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ به این معناست که او به هر چیزی احاطه‌ای قیومی دارد. بر همین اساس در حرکت دوری، قطب که مقام حق تعالی است محاط، و دایره که مقام سالک است محیط انگاشته می‌شود که این با احاطه قیومی حق تعالی ناسازگار است و نمی‌تواند مبنای تحلیل عرفانی قرار گیرد.

در باب حرکت مستطیلی نیز تقسیم آن به مستقیم و غیرمستقیم، و توصیف آن به‌عنوان حرکتی مایل و جایر از حق، قابل خدشه است؛ چه آنکه حرکت مستطیلی در اصل همان حرکت مستقیم با زاویه است و تفاوت ماهوی با آن ندارد. چنانچه سالک در هر ظهور حق را مشاهده کند، این حرکت نیز می‌تواند سیر حقیقی به شمار آید. افزون بر این، نسبت‌دادن میل به حرکت مستطیلی و نفی آن از حرکت دوری نیز نادرست است؛ حرکت دوری به دلیل انحنای مداوم، میل بیشتری دارد، در حالی که حرکت مستطیلی به دلیل مستقیم‌بودن، از میل مبراست.

اما تحلیل تکرار در این دو نوع حرکت نیز محل تأمل است. اگر حرکت دوری در یک دایره واحد باشد تکرار محسوب می‌شود، و اگر در دوایر متعدد جریان یابد تفاوت ایجاد می‌کند؛ همچنین حرکت مستطیلی می‌تواند در یک مستطیل یا مستطیل‌های متعدد واقع شود. با این حال در عالم وجود، تکرار در تجلیات محال است، زیرا هر ظهور متمایز از ظهور دیگر است، و از این رو تحمیل اوصاف مادی بر سیر وجودی ناموجه می‌نماید. در عالم تجرد، اساساً حرکت دوری معنا ندارد، چراکه حرکت وجودی، قربی و حقیقی است و از اوصاف مادی، از جمله دایره یا مستطیل، مبراست.

## صراط مستقیم و نفی تشبیهات مادی در قرآن کریم

قرآن کریم واژه صراط را در حدود سی و هشت مورد ذکر کرده که غالب آن‌ها به صورت صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا آمده است؛ یعنی درخواست هدایت به راه استوار و حقیقی. مراد از صراط مستقیم، صراط قویم و حقیقی است، نه راه راست به معنای مادی آن، و این صراط با حرکت وجودی هم‌خوانی دارد. نکته درخور تأمل آن است که قرآن کریم هیچ اشاره‌ای به صراط دوری ندارد و تنها صراط مستقیم را مطرح می‌سازد؛ از این رو تحلیل‌های مبتنی بر حرکت دوری از منظر قرآنی موجه نمی‌نماید و صراط مستقیم، انحصاراً محور هدایت الهی است. بر همین اساس، تشبیه صراط مستقیم به راه راست مادی نادرست است، زیرا صراط قویم، حقیقتی غیرمادی دارد و با حرکت وجودی هم‌راستاست، نه با راست‌بودن به معنای هندسی آن.

قوس صعود و نزول نیز نه حرکتی دورانی، بلکه رجوعی قرآنی است، چنان‌که در آیه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ آمده است؛ یعنی همه از آنِ خدایند و به سوی او بازمی‌گردند. این رجوع از مبدأ الهی به سوی مقصد الهی است، از اوصاف مادی مبراست، و با حرکت وجودی هم‌خوانی دارد.

## طواف و نقد تشبیه مقدسات به اشکال مادی

طواف کعبه، که خود مکعب است، لزوماً دوری نیست و می‌تواند به صورت مربعی یا مستطیلی نیز تحقق یابد؛ این امر نشان می‌دهد که طواف، فارغ از شکل هندسی خود، توجه به سوی حق تعالی است. همچنین تشبیه عرش و کرسی به دایره موجه نیست، زیرا عرش دارای چهار پایه است و در قیامت به هشت پایه می‌رسد؛ عرش و کرسی حقیقتی قوام‌یافته دارند که با شکل دوری قابل تطبیق نیست. طواف ضریح نیز همانند طواف کعبه لزوماً دوری نیست و می‌تواند مستطیلی یا مربعی باشد، و حقیقت آن، توجه به حق تعالی است، نه محصورشدن در قالب هندسی خاص.

## رؤیت حق در ظهورات و نقد تشبیهات علمی

حیرت در این مقام، نه به معنای گیجی و تشتت، بلکه حالتی عرفانی و معرفتی است که پس از علم به جمال و جلال حق تعالی حاصل می‌شود؛ در این حالت، سالک متحیر مطلوب خود را با هر موجودی که در دایره وجود پدیدار می‌شود مشاهده می‌کند: «لِأَنَّهُ يَرَى مَطْلُوبَهُ مَعَ كُلِّ مَوْجُودٍ يُوجَدُ فِي دَائِرَةِ الْوُجُودِ». با این حال، تشبیه این حیرت به شکل دایره، به دلیل مادیت این تشبیه، نارساست. عرفان در حقیقت رؤیت حق در هر شأن و ظهور است، فارغ از آنکه حرکت دوری باشد یا مستطیلی، و همین رؤیت جوهره سیر عرفانی به شمار می‌آید. حرکت وجودی، سیری است من الله الی الله که فاقد ابتدا و انتهاست: «أَوَّلٌ بِلَا أَوَّلٍ كَانَ قَبْلَهُ وَآخِرٌ بِلَا آخِرٍ يَكُونُ بَعْدَهُ»؛ یعنی آغازی است که پیش از آن آغازی نبوده، و انجامی است که پس از آن انجامی نخواهد بود. در این سیر، همه موجودات، از معصوم تا ملحد، شریک‌اند، و همه آن‌ها مظاهر اسماء و صفات الهی‌اند؛ حرکت وجودی از ظهور رحیم یا جبار به سوی نعیم یا جهیم جریان می‌یابد.

در همین راستا، تشبیه حرکت سیارات به دایره نیز موجه نیست، زیرا سیارات شکلی بیضوی دارند، نه دوری؛ این نکته نشان می‌دهد که تحمیل اوصاف مادی بر عالم طبیعت با یافته‌های علمی نیز ناسازگار است. به طور کلی، تحلیل‌های ذوقی مبتنی بر حرکت دوری و مستطیلی فاقد پایه قرآنی، حدیثی یا برهانی‌اند، و عرفان حقیقی باید در سیاق قرآن کریم و اصول دینی جستجو شود. حیرت ملائکه نیز پس از علم به جمال و جلال حق تعالی حاصل می‌شود، نه از سنخ گیجی مادی، بلکه حالتی است معرفتی که در آن ملائکه در برابر عظمت الهی مبهوت می‌گردند، حال آنکه این مبهوتی همراه با معرفت است و از اوصاف مادی مبراست.

حرکت وجودی، بدین ترتیب، سیری قربی و حقیقی من الله الی الله است که از اوصاف مادی مبراست و با صراط مستقیم قرآنی هم‌راستاست. نقد تشبیهات مادی، همچون دایره و مستطیل، نشان می‌دهد که این تحلیل‌ها، به دلیل محاط‌دانستن حق تعالی، با احاطه قیومی حق و سیاق قرآن کریم ناسازگارند؛ طواف کعبه و ضریح، فارغ از شکل هندسی، توجه به سوی حق تعالی است، و عرفان در رؤیت حق در هر ظهور متجلی می‌شود.

― متن به پایان رسید.