## نقد تفسیر عرفانی از هلاكت قوم نوح در پرتو مقام تنزیه و ظهورات قهریه

آیه بیست‌وپنجم سوره نوح، مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ يَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصَارًا، هلاكت قوم نوح را معلول خطیئاتی معرفی می‌کند که مصداق آن شرک و کفر است، نه صرف معصیت عملی. تعینِ بت‌پرستی و الحادی که قوم نوح بدان گرفتار آمدند، ظهوری بود که هیچ نصرتی از آن قابل استخراج نبود؛ چه اینکه معبودهای موهوم، چیزی جز تعینات باطل و تهی از حقیقتی متحقق نبودند و از این‌رو قوم در ظهور طوفان و آتش عذاب مستهلک شدند. این آیه بر انحصار نصرت در ساحت الوهیت دلالت دارد، حقیقتی که با فَإِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ نیز هم‌آوا است و انحصار استعانت را به ساحت قدسی باز می‌گرداند.

تفسیری که عبارت فَكَانَ اللَّهُ عَيْنَ أَنْصَارِهِمْ فَهَلَكُوا فِيهِ إِلَى الْأَبَدِ را به معنای وصول قوم نوح به جلال و جمال الهی می‌گیرد، با سیاق آیه که به صراحت از إغراق و ادخال در نار سخن می‌گوید، ناسازگار می‌نماید؛ چراکه هلاكت در این سیاق، ظهور قهری شقاوت است نه تحقق فنای جمالی. این خوانش، از حیث انطباق با ظاهر قرآنی، محل تأمل جدی است و چنین تبیین می‌شود که تعمیم مفهوم عین‌الجمع میان جمیع مراتب موجودات، به نادیده‌انگاشتن تمایز میان ظهورات قهریه و ظهورات جمالیه می‌انجامد.

## تمایز ظهورات قهریه و جمالیه و تقسیم مراتب موجودات

دوزخ، ظهوری است که اسماء قهریه‌ای چون مضل و منتقم را متجلی می‌سازد، در حالی‌که جنت، مظهر اسماء جمالیه است؛ این دو ظهور در ماهیت خویش با یکدیگر تفاوتی اساسی دارند و آیه إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا این تمایز را در ساحت تشریعی بازمی‌تاباند. بر همین اساس، مؤمنان و اولیای الهی با مشرکان و کفار در کمالات و ظهورات و آثار متفاوت‌اند و آیه هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا، عدم تساوی این دو صنف را تصریح می‌کند. ادعای غرقیدگی همگان در علم و رضای الهی، در صورتی که به نادیده‌گرفتن این تفاوت مراتب بینجامد، به نوعی نسبیت‌گرایی می‌گراید که با تمایز قرآنی میان سعادت و شقاوت همخوانی ندارد.

موجودات را می‌توان به سه مرتبه تفکیک کرد: اهل طبیعت که در انحطاط ظهور قهری باقی‌مانده‌اند، ملائکه مهیمین که در جبروت اعلی مظهر جلال بلاتسبیب‌اند، و کاملان که در ظرف طبیعت به کمال ظهوری خویش نائل می‌آیند. اهل طبیعت، حتی در فرض بازگشت، به همان اقتضای پیشین بازمی‌گردند؛ چنان‌که آیه لَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ بر ثبات این اقتضا در مرتبه آنان دلالت دارد. ملائکه مهیمین در برابر، خارج از سلسله شؤون تنزلی و رجوعی قرار دارند و بدون نزول یا عود، در مقام جلال بلاتسبیب مستقرند؛ این ویژگی آنان را از هرگونه اضلال مبرا می‌سازد. اما کاملان، در ظرف طبیعت از هواهای نفسانی متعالی‌اند و دارای رجعتی هستند که برای تحقق کمالات معصومین و صدیقین در ناسوت اقتضا شده است، امری که روایت لتُغربَلُنَّ غَربَلَةً بدان اشاره دارد.

## نقد تساوی‌انگاری میان کفار و ملائکه مهیمین

نسبت‌دادن جلال مشترک به کفار و ملائکه مهیمین، با صرف تمایز در رجوع، از خلطی مفهومی حکایت دارد؛ کفار مظهر جلال اضلالی‌اند، حال آنکه ملائکه مهیمین مظهر جلال بلاتسبیب‌اند. کفار نزول داشته‌اند اما رجوعشان جز در ظرف عذاب اقتضا نشده، در حالی‌که ملائکه مهیمین نه نزولی دارند و نه رجوعی، و همین نکته آیه لَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ را مؤید ثبات اقتضای شقاوت در مرتبه کفار می‌سازد.

طرح رجوع مکرر برای اقطاب نیز با نظام ظهوری هستی که فاقد تکرار در تعینات است، ناسازگار می‌نماید؛ هر ظهوری اقتضایی منحصر به‌فرد دارد و آنچه رجعت خوانده می‌شود، رجعتی طولی است برای استیفای مراتب اولیای صدیقین، نه تکرار تعینات افراد. این تلقی با کمال نظام هستی که در آن هیچ ظهوری زائد یا مکرر نیست، سازگارتر است.

## نقد نسبت مقام جمع و فنا به کفار

مقام جمع، که در آن جز حق مشهود نیست، به اولیای الهی اختصاص دارد؛ این مقام برای اولیای اولیه فعلیتی تام دارد و برای اولیای ثانویه سیر تدریجی می‌یابد. نسبت این مقام به کفار، که در انحطاط ظهور طبیعی باقی‌مانده‌اند، از این‌رو با مبانی توحیدی ناسازگار به نظر می‌رسد. همچنین نصرت الهی، بنا بر آیه وَكَانَ اللَّهُ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا، به مؤمنان اختصاص دارد و تسری آن به کفار با ظاهر آیه بیست‌وپنجم سوره نوح که عدم نصرت را تصریح می‌کند، همخوانی ندارد.

فنا، وصول به حق است و اختصاص به اولیای کامل دارد، در حالی‌که هلاكت، ظهور شقاوت و استقرار در عذاب است. این تمایز که در سیر و سلوک عرفانی نیز مورد تأکید قرار گرفته، اقتضا می‌کند که هلاكت قوم نوح را ظهور شقاوت دانست نه فنای جمالی. در همین راستا، خمسه طیبه در فصل نوری انسان کامل جایگاهی متمایز از ملائکه مهیمین دارند؛ ملائکه مهیمین در جبروت اعلی مظهر جلال بلاتسبیب‌اند، حال آنکه خمسه طیبه ظهوری برتر و جامع در مرتبه انسان کامل دارند، امری که با روایات مربوط به نورانیت اهل بیت سازگار است.

― متن به پایان رسید.