وحدت و کثرت درظرف طبیعت

در نظام ابن‌عربی، طبیعت ظرفی است که حقیقت واحد الهی در آن به‌صورت ظهورات متکثر متجلی می‌شود. عبارت وَمَا الَّذِيظَهَرَ غَيْرَهَا وَمَا هِيَ عَيْنُ مَا ظَهَرَ لِاخْتِلَافِ الصُّوَرِ بِالْحُكْمِ عَلَيْهَا حامل دو نفی متمایز است: آنچه در عالم ظاهر می‌شود، غیر از طبیعت نیست، اما طبیعت نیز عین آنچه ظاهر شده نیست، چرا که اختلاف صور و احکام، کثرتظاهری را پدید می‌آورد. این کثرت، کثرت ظهوریه است و صرفاً در سطح تعینات رخ می‌دهد؛ درذات، وحدت حاکم است. «ما»ی اول در این عبارت استفهامی است، «ما»ی دوم نافیه است که طبیعت را از عینیت با ظهورات منزه می‌دارد، و «ما»ی سوم موصوله است که به مظهر اشاره دارد.

طبیعت در حکم و حقیقت واحد است، اما اختلاف صور، کثرت ظهوری را برمی‌انگیزد. تمثیل تعلیمی فص، ناظر به تقابل «بارد و یابس» با «حار و یابس» است: حرارت و برودت وجه افتراق‌اند و یبس وجه اشتراک. این اشتراک به وحدت حقیقت اشاره دارد، و تمایز در حرارت و برودت، کثرت ظهوری را نشان می‌دهد. حرارت، برودت و یبس، مظاهر و آثار طبیعت‌اند، نه خود آن. حق تعالی اشتراک و اختصاص را در طبیعت جمع می‌کند، و این جمع، تجلی وحدت ذاتی در کثرت ظهوری است. صور و احکام متکثر، مانند زوج و زوج‌الزوج، هر یک حکمی خاص دارند که به مظهر خود وابسته است، اما همگی بر اصل جامع واحدی مبتنی‌اند.

تمایز طبیعت، فیض و حق

کاربرد قانونمند اصطلاحات عرفانی، مستلزم تمایز دقیق میان سه ساحت است: طبیعت به ناسوت ارجاع دارد، فیض به ساحت خلق، و حق به هویت ساریه. هر صفتی که حامل نقص یا محدودیت ناسوتی باشد، از ذات حق سلب می‌شود؛ نسبت دادن اوصافی از قبیل «ممکن» به ذات حق، از خلط میان این ساحاتناشی می‌شود. طبیعت و فیض، ظهورات نازله‌اند و در مراتب پایین‌تر قرار دارند. اسمای الهی همگی کمالی‌اند، و طبیعت و فیض، هرچند فیض‌های الهی‌اند، اسمای حق محسوب نمی‌شوند مگر در معنا و سیاقی خاص. خلط این ساحات سه‌گانه، ذهن را به آشفتگی مفهومی گرفتار می‌کند و تبیین عرفانی را از دقت می‌اندازد.

وحدت در کثرت: مرآة و صوره

کثرت در عرفانابن‌عربی، کثرت ظهوریه است، نه کثرت در ذات یا وجود. این تمایز از تشکیک وجودی صدرالمتألهین که درظرف وجود صورت می‌گیرد متمایز است؛ در نظام عرفان نظری، کثرت در سطح تعینات و ظهورات رخ می‌دهد. عالم طبیعت را می‌توان به دو صورت تصویر کرد: یا صوره واحده در مرایا مختلفه، که اعیان در آن صوره واحد را بازتاب می‌دهند، و یا صور مختلفه در مرآة واحده. مرایا مختلفه همان اعیان‌اند، چه در ظرف علمی (اعیان ثابته) و چه در ظرف خارجی (ظهورات). کثرت تنها در مظاهر است؛ در مرآة ذات الهی که واحد است، هیچ کثرتی راهندارد. شعر فَمَا الْوَجْهُ إِلَّا وَاحِدٌ بیانگر همین حقیقت است: وجه واحد است، اما در مرایای اعیان متکثر می‌شود.

احکام اسما و معرفت عرفانی

هر اسم الهی حکمی خاص دارد، و شناخت احکام اسما، پایه‌ای‌ترین لایه معرفت عرفانی است. اسما بدون شناخت احکامشان، معرفتی ایجاد نمی‌کنند. قرآن کریم وادعیه مأثوره سرشار از احکام اسما هستند که به‌ندرت به‌طور منظم تبیین شده‌اند؛ از جمله: يَا مُحْسِنُ بِحَقِّ الْحَسَنِ و يَا عَلِيُّ بِحَقِّ عَالِي. آیه شریفه رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (الشعراء: ۸۳) درخواست معرفت احکام اسما است، فراتر از صرف سلطنت یا قدرت ظاهری؛ این حکمت مطلوب، معرفت به شأن هر اسم و نسبت آن با مظاهر است. متون عرفانی متداول، به دلیل سطحی بودن تبیینشان از احکام اسما، قادر به نفوذ به این لایه از معرفت نیستند. عرفان نظری اصیل مستلزم تبیینی مبتنی بر مأثورات و برهان است، نه بر اذواق خانقاهی. در عرفان سنتی، احکام با لباس سالکارتباط داشت؛ بدون احکام، صلاحیت برخی مقامات منتفی است.

حیرت تفرقی و هیمان

حیرت از تفرق نظر عقل در وجوه متضاد و متناقض ناشی می‌شود. عقل که با تعدد و تضاد صور مواجه می‌شود، به حیرت می‌افتد؛ اما کسی که حقیقت واحده وظهورات متکثره را بشناسد، از این حیرت تفرقی رها می‌شود، چرا که در حقیقت، نه تعدد حقیقی، نه تضاد ذاتی، و نه تناقضی وجود دارد. در مقابل حیرت تفرقی، حیرت هیمانی قرار دارد که نتیجه تزاید علم است، نه اضطراب سرگردانی. این دو مقام را باید از یکدیگر متمایز کرد: موحد حقیقت را در مرایا می‌بیند، و محقق حقیقت واحده را مستقیماً مشاهده می‌کند. حیرت یا عدم
حیرت به حکم محل (عین ثابته) وابسته است. عبارت وَإِنْ كَانَ در متون فصوصی، بسته به این که «ان» مبالغه باشد یا شرطیه، رابطه علم و حیرت را تغییر می‌دهد: در تفسیر مبالغه، تزاید علم حتی با وجود حیرت نهایی تبیین می‌شود؛ و در تفسیر شرطیه، حیرت معلق به بقای کثرت است. عقل صافی، از شوائب کثرت پاک است و عشق، شکوفه همین عقل صافی است، نه چیزی در مقابل عقل. آیه شریفه فَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ (محمد: ۱۹) به بیگانگی از غیر حق و بازگشت عقل به توحید اشاره دارد. دیوانگی در لسان عرفان، به معنای همین بیگانگی از غیر حق و تصفیه عقل است، نه نارسایی عقل یا جنون عرفی. عقل صافی در مقام معصوم تجلی تام می‌یابد، مقامی که در آن کثرت امور مانع از شهود وحدت نیست (لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ).

اسم‌گذاری و تکوین

تنوع احکام در عالم، از طبیعت یا فیض ناشی می‌شود که حق را در مظاهر متکثر می‌کند. اسمای الهی از سماء نازل شده و حامل احکام تکوینی‌اند؛ این‌ها از جنس اسم‌الاسما نیستند که انسان‌ها به صورت اعتباری می‌گذارند. در حقیقت اسم‌گذاری، ماده (اسم نازل) و جهت (اسم‌الاسم) باید سازگار باشند تا موجود، جایگاه خود را در نظام هستی بازشناسد. اسم‌گذاری ناسازگار، مانع از خودشناسی موجود و موجب بروز گسست وجودی است. تصحیح نسل و تحقق تمدنی، در گرو تصحیح اسما است، چرا که نام با شأن وجودی مسما هماهنگی تکوینی دارد. شناخت اسم، اسم‌الاسم، مسما و رب، مسیر سالک را در عرف نفس و شناخت مبدأ هستی تعین می‌بخشد.

― متن به پایان رسید.