## تبیین فص ابراهیمی در فصوص‌الحکم

### رابطه‌ی وحدت وجودی حق و خلق در ساحت شعری

عبارت «نحن لنا و أنا له و هو لى و لى له» دلالتی روشن بر نسبت وحدت وجودی میان حق و خلق دارد و ورای این عبارت، مطلب پیچیده‌ای مستتر نیست؛ مضمون آن در همان صورت لفظی مندرج است. آدمی از حیثی مظهر حق است و از حیثی دیگر، حق مبدأ ظهور اوست. این نسبت دوسویه در عبارت «فنحن له غذاء كما نحن له مرايا» بسط می‌یابد؛ انسان هم غذای حق است، بدین معنا که قوام ظهور حق را تأمین می‌کند، و هم مرآت اوست، از آن‌رو که کمالات و صفات الهی در وجود او تجلی می‌یابند. قوام ظهور کمالات و صفات حق به وجود انسان و اعیان ثابته‌ی او وابسته است و حق در انسان مختفی می‌گردد، چه ظهور انسان، حق را در پس پرده‌ی خویش قرار می‌دهد.

اعیان ثابته، به عنوان هویت‌های ازلی متقرر در علم الهی، در این نسبت جایگاهی محوری دارند. چنان‌که «ما مالك خودمان هستیم یعنی اعیان ثابته در ما مؤثر است، او مالک ماست یعنی مفیض وجود ماست»، اعیان ثابته هویت انسان را تعیین می‌کنند، در حالی که حق مبدأ افاضه‌ی وجود اوست. این تمایز، دوسویگی رابطه‌ی انسان و حق را نشان می‌دهد؛ انسان به اعتبار اعیان ثابته مالک خویش است و به اعتبار افاضه‌ی وجود از جانب حق، مملوک او. حیثیات مختلف وجودی که در این عبارت شعری مندرج‌اند – ظهور، مالکیت، و نقش اعیان ثابته – ابعاد گوناگون همین نسبت واحد را نمایان می‌سازند. انسان به اعتبار اعیان ثابته غذای خویش است، زیرا وجود خارجی او این اعیان را به فعلیت می‌رساند، و به عنوان غذای حق، قوام ظهور او را فراهم می‌آورد.

### نقد فص ابراهیمی در تبیین حقایق خلیل‌الله

فص ابراهیمی، با آنکه به نام حضرت ابراهیم علیه‌السلام – که خلت او و شیخ‌الانبیاء بودنش موجب چنین انتسابی است – عنوان یافته، در تبیین حقایق خاص این نبی توفیقی نیافته است. این فص به جای تمرکز بر ویژگی‌های منحصربه‌فرد حضرت ابراهیم، عمدتاً به مسائل کلی عرفانی پرداخته و از شخصیت خلیل‌الله فاصله گرفته است. جز اشاره‌ای گذرا به خلت، محتوای خاصی درباره‌ی ابراهیم در این فص ارائه نشده، و اشاره به ضیافت ابراهیم نیز در برابر گستره‌ی مقامات او سطحی می‌نماید.

این کاستی، در سه محور تاریخ، آیات قرآنی، و حقایق معنوی این نبی قابل ردیابی است. اگر رویکردی، نه به تاریخ زندگی ابراهیم کاری داشته باشد و نه به آیات مرتبط با او، دست‌کم می‌بایست به حقایق معنوی‌اش عنایت جدی داشته باشد. انتخاب عنوان فصی به نام یک نبی، مستلزم تحقیق عمیق درباره‌ی حقایق منحصر به او است، نه استفاده‌ای صرفاً انتسابی از نامش. عنوان‌گذاری به منزله‌ی تعهدی است که مؤلف بر عهده می‌گیرد تا حقایق پنهان آن شخصیت را آشکار سازد؛ اما فص ابراهیمی در این تعهد وفا نکرده و به جای کاوش در تحیر و ضیافت ابراهیم که هر دو شایسته‌ی تأمل و تبیینی مستقل‌اند، به کلی‌گویی‌های عرفانی بسنده کرده است.

### اعیان ثابته و مراتب فیض

اعیان ثابته مبنای ظهور حق‌اند؛ همچنان‌که «اعیان ثابته باعث شد خدا ظهور پیدا کرد»، وجود خارجی انسان نیز مبنای فعلیت‌یافتن اعیان ثابته است. این نسبت متقابل را می‌توان در تمایز میان فیض مقدس و فیض اقدس بازیافت: فیض مقدس که به واحدیت تعلق دارد، مبنای ظهور اعیان ثابته است، در حالی که فیض اقدس که به احدیت منسوب است، فراتر از مرتبه‌ی اعیان قرار می‌گیرد. واحدیت و احدیت خود فیض نیستند، بلکه مفیض فیض‌اند؛ فیض، ظرف خلقی و متعلق به مرتبه‌ی ظهور است. تجلی، به عنوان فعل الهی، مصداق فیض است، اما احدیت و واحدیت که مبدأ این تجلی‌اند، خود در مرتبه‌ی مفیض قرار دارند و نه در مرتبه‌ی فیض.

### مالکیت حق و نقد قرائت جبرگرایانه

عبارت «و هو ربنا و مالكنا» مالکیت حق بر انسان را در معنای افاضه‌ی وجود تبیین می‌کند، در حالی که انسان نیز به اعتبار اعیان ثابته، بر خویش مالکیتی دارد: «و نحن ملك لنا». این مالکیت دوسویه است؛ حق مبدأ وجود است و انسان، به اعتبار اعیان ثابته‌اش، حاکم بر هویت خویش. قرائتی که این مالکیت را به جبر تعبیر می‌کند و می‌گوید هیچ‌کس نمی‌تواند با ملک خویش هر کاری انجام دهد، از منظر تعالیم شیعی مردود است؛ مالکیت حق، مطلق و بی‌قید نیست، بلکه با حکمت الهی محدود است. آیه‌ی $لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ$ فرمانروایی آسمان‌ها و زمین را از آنِ حق می‌داند، اما این فرمانروایی در نظام حکمت و تدبیر الهی تعریف می‌شود، نه در نظام جبر و استبداد.

در همین راستا، استفاده از اصطلاحات شعری در عرفان نظری، هرچند فی‌نفسه محدودیتی ندارد، باید با پشتوانه‌ی اصطلاحات عام یا خاص همراه باشد؛ اصطلاحات عام برای همگان مفهوم‌اند و اصطلاحات خاص برای اهل معرفت روشن، اما اصطلاحاتی که بدون چنین پشتوانه‌ای به کار روند، به استهجان می‌انجامند و از ارزش تبیین عرفانی می‌کاهند.

### دنیا در جایگاه اسم الهی

دنیا خود یکی از اسماء الله است و از این‌رو دارای ارزش و برکتی ذاتی است که نباید به معنای پستی تعبیر شود؛ ارزش معنوی آن در شفابخشی و رفع غم از انسان آشکار می‌گردد. در تعارض میان دو حدیث منسوب – «الدنيا مزرعة الاخرة» و «الدنيا جيفة» – تعبیر نخست که دنیا را مزرعه‌ی آخرت و بستر تکامل انسان می‌داند، با ارزش معنوی دنیا سازگارتر است، در حالی که تعبیر دوم که دنیا را به مردار تشبیه می‌کند، با این جایگاه ناسازگار می‌نماید.

آیه‌ی $كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ$ هر آنچه بر روی زمین است را به فنا منسوب می‌کند، اما این فنا شامل اسماء و صفات الهی نمی‌شود؛ اسماء و صفات الهی ازلی و ابدی‌اند و مستقل از مستفیض تحقق دارند. دنیا، به عنوان یکی از این اسماء، همواره در نظام خلقت حضور دارد و از حکم فنای موجودات مادی مستثنی است.

### جمع‌بندی

نسبت وحدت وجودی میان حق و خلق، در قالب مفاهیمی چون غذاء و مرآت بودن انسان برای حق، و نقش اعیان ثابته در تحقق این نسبت، بنیان تبیین عرفانی فص ابراهیمی را تشکیل می‌دهد؛ با این‌همه، این فص در پرداختن به حقایق منحصر به شخص حضرت ابراهیم علیه‌السلام، از حیث تاریخی، قرآنی، و معنوی، کاستی قابل توجهی دارد. تمایز میان فیض مقدس و فیض اقدس، تبیین مالکیت حق در چارچوب حکمت به‌جای جبر، و بازخوانی دنیا در مقام یکی از اسماء حسنای الهی، مجموعاً نظام معرفتی‌ای را شکل می‌دهند که تعیّنات و ظهورات حق را در نسبت با خلق تبیین می‌کند.

― متن به پایان رسید.