## حکمت حقیه در کلمه اسحاقیه

فص اسحاقیه در نظام فصوص الحکم پس از فص ابراهیمی قرار می‌گیرد و این توالی، تناسبی میان مراتب عوالم وجودی و مقامات نبوی را نشان می‌دهد. عالم مثال، در ترتیب ظهورات، پس از عالم ارواح مجرده تحقق می‌یابد و فص ابراهیمی، به عنوان مظهر تنزیه و توحید، زمینه‌ساز فهم حکمت اسحاقیه دانسته می‌شود. حکمت حقیه، وجه تسمیه این فص است، از آن جهت که رویای حضرت ابراهیم علیه‌السلام در واقعه ذبح، به حقیقت پیوسته و مطابق آنچه در خواب مشاهده شده در بیداری محقق گشته است. این حقانیت، وصف کلام و رؤیاست نه وصف خارج و واقع به نحو مستقل. آیات سوره صافات بر این معنا دلالت دارند: «فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ * وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا» که مفهوم آن چنین است که چون هر دو تن به تسلیم محض تن دردادند و ابراهیم فرزند را بر پیشانی بر زمین افکند، ندا در رسید که ای ابراهیم، آنچه در رؤیا بر تو مکشوف گشت، در ظهور عینی صادق آمد.

در تحلیل عرفانی، قول صادق و قول حق، هر دو وصف کلام‌اند اما از دو جهت متغایر. قول صادق به اعتبار فاعلی سنجیده می‌شود، یعنی مطابقت کلام با واقع از جانب گوینده؛ و قول حق به اعتبار مفعولی، یعنی تحقق واقع مطابق با آنچه کلام بر آن دلالت داشته است. رؤیای حضرت ابراهیم علیه‌السلام از این جهت که با واقع مطابقت داشت، صادق بود، و از این جهت که واقع بر وفق آن تحقق یافت، حق نامیده می‌شود.

### نقد نسبت فص به حضرت اسحاق

ابن‌عربی این فص را به حضرت اسحاق علیه‌السلام منسوب داشته، در حالی که واقعه ذبح بنا بر صراحت قرآن کریم و روایات، متعلق به حضرت اسماعیل علیه‌السلام است. این انتساب را می‌توان به تأثیرپذیری از اسرائیلیات یا مبنایی کلامی نزد برخی از اهل‌سنت بازگرداند که به دلیل جایگاه اجتماعی ساره، مادر اسحاق، در برابر هاجر، مادر اسماعیل، ذبیح را اسحاق دانسته‌اند. این خوانش با نص قرآن کریم و روایات منقول از اهل بیت علیهم‌السلام ناسازگار است. سوره صافات در آیه صدویکم می‌فرماید: «فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ» که مفهوم آن مژده تولد فرزندی بردبار است، و این مژده به اجماع مفسران شیعی به حضرت اسماعیل تعلق دارد. روایتی از امام صادق علیه‌السلام در همین باب تصریح دارد که هر که گمان برد اسحاق از اسماعیل بزرگ‌تر است یا او ذبیح بوده، آنچه را خداوند نازل فرموده تکذیب کرده است؛ و بر پایه این روایت، اسماعیل پنج سال پیش از اسحاق زاده شده است.

روابط نسبی میان انبیا نیز در شکل‌گیری این اختلاف تفسیری مؤثر بوده است؛ ساره، مادر اسحاق، از خویشاوندان حضرت ابراهیم علیه‌السلام و از خاندانی نبوی بود، در حالی که هاجر، مادر اسماعیل، چنین جایگاهی نداشت. چنین به نظر می‌رسد که ترجیح اجتماعی ساره بر هاجر، در برخی تفاسیر اهل‌سنت به ترجیح اسحاق بر اسماعیل در مسئله ذبح انجامیده است، حال آنکه قرآن کریم با وصف اسماعیل به «غلام حلیم» بر مقام والای او تأکید می‌ورزد. این توجیه که ابن‌عربی در طرح این نسبت مأمور بوده و از دستوری غیبی پیروی کرده، فاقد اعتبار علمی است، چه آنکه بحث عرفانی و تفسیری مستقل از چنین توجیهاتی است و عارف در انتخاب مبانی خویش مسئول شناخته می‌شود.

شواهد قرآنی بیشتری نیز ترتیب زمانی و مقامی اسماعیل بر اسحاق را تأیید می‌کند. در آیات نودونهم و صدم سوره صافات آمده است: «رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ» که به معنای درخواست ابراهیم از پروردگار برای عطای فرزندی شایسته است، و پس از آن مژده غلام حلیم فرا می‌رسد که به اسماعیل تعلق دارد. همچنین آیه صدوهفتم همان سوره می‌فرماید: «وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ» یعنی خداوند او را با قربانی‌ای عظیم بازخرید. این فدیه، حاصل تسلیم مشترک ابراهیم و اسماعیل بوده و ارتباطی با اسحاق ندارد.

از منظر اصطلاح‌شناسی نیز کاربرد واژه «رؤیا» به جای «رؤیت» در این بحث نیازمند دقت است، چه آنکه رؤیا ناظر به مشاهده در خواب و رؤیت ناظر به مشاهده در بیداری است؛ حقانیت رؤیای ابراهیم، دقیقاً به معنای انطباق آنچه در خواب دیده با آنچه در بیداری واقع شده است. سوره یوسف نیز نمونه‌ای دیگر از حق بودن رؤیای انبیا را در آیه صدم به دست می‌دهد: «هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا» که مفهوم آن چنین است که این است تعبیر رؤیای پیشین من، همان که پروردگارم آن را در عینیت محقق ساخت.

### عالم مثال و تناسب مراتب وجودی

عالم مثال در تقسیم عرفانی به دو گونه تحلیل می‌شود؛ مثال مطلق که در نزول وجودی پیش از تعین دنیوی قرار دارد، و مثال مقید که به نحو صعودی و در مرتبه برزخ پس از دنیا ظهور می‌یابد. عالم مثال مقید را می‌توان ظهور جزئی عالم مثال مطلق دانست، به نحوی که این مرتبه جزئی، بازتابی از حقیقت کلی مثال به شمار می‌رود. این تفکیک با مبانی کلی فصوص الحکم در باب مراتب ظهور سازگار است.

حضرت ابراهیم علیه‌السلام به مقتضای مقام توحیدی خویش، نخستین کسی دانسته می‌شود که صفات ثبوتیه الهی بر او پوشانده شده است؛ این پوشش، مقام خلت او را در نظام عرفانی تبیین می‌کند و او را مظهر تنزیه معرفی می‌سازد. تناسبی میان عالم ارواح، که ابراهیم مظهر آن است، و عالم مثال، که اسماعیل و اسحاق در آن ظهور یافته‌اند، در این فص ملحوظ می‌شود؛ اما این تناسب را نباید بر ترتیب وجودی قطعی انبیا حمل کرد، بلکه چنین تبیین می‌شود که ابن‌عربی صرفاً به پیوند میان حکمت مورد بحث و مقام نبوی مربوطه نظر داشته است. ابن‌عربی در طرح فص اسحاقیه به عالم مثال مقید توجه دارد، از آن رو که این مرتبه، ظهور جزئی عالم مثال مطلق است و امکان اتصال جزئی به کلی را در ساختار عوالم فراهم می‌سازد.

― متن به پایان رسید.