## عصمت انبیا و رویای صادقه در نظام هدایت الهی

فص اسحاقیه، در تحلیل ماجرای حضرت ابراهیم علیه‌السلام، بر عصمت انبیا به‌مثابه مصونیت کامل ایشان از خطا و گناه استوار است؛ اصلی که رویای انبیا را نیز از حیطه‌ی خطا و گمان خارج می‌سازد و آن را مجرای هدایت الهی قرار می‌دهد. رویاها بر سه گونه‌اند: تکرار وقایع گذشته، اِخبار از وقایع آینده، و رویاهایی که نیازمند تعبیرند. رویای حضرت ابراهیم، از سنخ دوم بود و از این‌رو نیازمند عمل مستقیم بود، نه تعبیر؛ برخلاف رویای حضرت یوسف که به تعبیر نیاز داشت. این تمایز نشان می‌دهد که خداوند پیش از هر امتحانی برای اولیای خویش، از طریق بیداری یا رویا، آگاهی پیشین فراهم می‌سازد، هرچند چنین رویاهایی، در صورتی که به گناه یا مکروه بینجامند، الزام عملی ندارند.

در آیه‌ی فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَىٰ فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ، حضرت ابراهیم چون به مرحله‌ی کوشش با فرزند رسید، از رویای ذبح او سخن گفت. لفظ یا بنی در این خطاب، بار عاطفه‌ی پدری را حمل می‌کند و تکرار انی در تعبیر، بازتاب‌دهنده‌ی تنشی عاطفی است که از شدت محبت پدری برمی‌خیزد. آیه‌ی فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ نیز نشان می‌دهد که ماجرای ذبح، نه بداء بود و نه نسخ، بلکه تکلیف الهی صرفاً تا مرحله‌ی تسلیم امتداد داشت. در این میان، منام که به خیال متصل می‌شود از رویای منفصل که به عالم مثال تعلق دارد متمایز است؛ رویای حضرت ابراهیم از سنخ دوم بود.

## نقد فقدان استدلال در مواجهه با مخالفان

توصیف مخالفان با اوصاف صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ کر و لال و کورند، از این‌رو تعقل نمی‌کنند و نیز تلقی آنان به‌عنوان محجوب و مقلد، در غیاب استدلال برهانی، ضعف در فرهنگ گفت‌وگوی علمی را آشکار می‌سازد. استناد به آیات قرآنی باید در چارچوب برهان صورت گیرد، نه در خدمت تخریب مخالف؛ چراکه چنین کاربردی، جایگاه قرآن را در گفت‌وگوی علمی تضعیف می‌کند. آیه‌ی ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ دعوت به راه پروردگار را منوط به حکمت و اندرز نیکو می‌سازد و آیه‌ی لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ دین شما از آنِ شما و دین من از آنِ من با زبانی آرام، پذیرش تفاوت اعتقادی بدون تنش را بنیان می‌نهد. آیه‌ی خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ خداوند بر دل‌ها و گوش‌هایشان مهر نهاده است نیز ناظر به نتیجه‌ی اهمال خود افراد است، نه سلب استعداد از جانب خداوند، و بدین‌ترتیب با عدالت الهی سازگار می‌ماند. تعصب در برابر فلسفه نیز به تضعیف گفت‌وگوی بین‌رشته‌ای می‌انجامد، در حالی که تکامل معرفت عرفانی و فلسفی در نسبتی مکمل با یکدیگر تحقق می‌یابد.

― متن به پایان رسید.