## مقام مرضی بودن حضرت اسماعیل علیه‌السلام

فص اسحاقیه با تمرکز بر مقام حضرت اسماعیل علیه‌السلام، نظام اسمای الهی را در نسبت با مفهوم رضایت الهی بازمی‌کاود. قرآن کریم حضرت اسماعیل علیه‌السلام را با وصف وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا ستوده است؛ عبارتی که بر پسندیدگی ایشان نزد پروردگارشان دلالت دارد. این مرضی بودن، خوانشی از سیاق را اقتضا می‌کند که ریشه در آگاهی به این حقیقت دارد که هر صدوری از اعیان موجودات، در چارچوب ربوبیت خاص خویش، پسندیده و مرضی است. با این همه، اکتفا به علم به این حقیقت برای تبیین کامل مرضی بودن کافی نیست، چه آنکه قرآن کریم در آیه بعد، این مقام را به عمل صالح نیز مستند می‌سازد: وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ. استمرار در امر به صلاة، به‌مثابه جهاد با نفس، و زکات، به‌مثابه جهاد با مال، نشان‌دهنده مواظبت دائمی ایشان بر عمل صالح است. بر این اساس، مرضی بودن حضرت اسماعیل علیه‌السلام را نمی‌توان صرفاً به علم نظری به الهی بودن صدورات فروکاست؛ سعادت وصفی فعلی است که به علم و عمل توأمان وابسته است، و علم بدون عمل یا عمل بدون علم برای تحقق آن کافی نیست. تعریفی که سعادت را منحصر در علم به الهی بودن صدورات و شقاوت را منحصر در جهل به آن می‌داند، با تصریح قرآنی بر جایگاه عمل صالح سازگاری ندارد.

## نظام اسمای الهی و مراتب احدیت و واحدیت

احدیت، مبدأ بی‌واسطه ذات الهی است که ظهور خویش را در واحدیت می‌یابد؛ و واحدیت، ظرف دولت اسما و تجلیات الهی است. اسمای الهی، خواه جمالی و خواه جلالی، همگی نور و ظهور حق‌اند و در واحدیت متجلی می‌گردند. اسمایی نظیر هادی و مضل، عین یکدیگر و عین ذات حق‌اند؛ تفاوت آن‌ها صرفاً در غلبه دولت هر اسم در مظاهر گوناگون است. برای نمونه، اسم هادی در مؤمن غالب است و اسم مضل در شیطان، اما هر دو اسم در هر مظهری حضور دارند، چنان‌که آیه يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ بر این حضور همزمان دلالت می‌کند. از آنجا که همه اسما در هر مظهری حاضرند، امکان تبدیل مظاهر از حالتی به حالت دیگر نیز فراهم می‌آید؛ مظهر مضل می‌تواند هادی گردد و مظهر هادی می‌تواند مضل شود، و آیه هَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ به این استعداد دوگانه اشاره دارد.

## تمایز ظهور و اظهار

همه اسما، از جمله مضل، ظهور حق‌اند و هیچ اسمی شأن شیطانی یا ظلمانی ندارد؛ مضل نیز همچون هادی و رحمن، جلوه‌ای از جمال و جلال الهی است. در این میان، تمایزی بنیادین میان ظهور و اظهار قابل استخراج است: ظهور اسما، فعل قهری رب است که بدون اختیار عبد تحقق می‌یابد، اما اظهار، یعنی اضلال یا هدایت، وصف فاعلی و متعلق به عبد است. بر این اساس، مضل به ظهور خود راضی است اما به اظهار اضلال در مخلوق رضایت ندارد، در حالی که هادی به هر دو مرتبه ظهور و اظهار هدایت راضی است. این نامتقارنی در رضایت، ریشه در غلبه اسم جمالی هادی بر اسم جلالی مضل دارد، غلبه‌ای که به سبقت رحمت بر غضب باز می‌گردد؛ سبقتی که در حدیث قدسی «رحمتم بر غضبم پیشی گرفته است» بازتاب یافته است.

## معیار سعادت و شقاوت در ظرف واحدیت

سعادت و شقاوت نه در رضایت یک اسم خاص، بلکه در ظرف واحدیت و احدیت تعیین می‌شود. سعید کسی است که در ظرف واحدیت مرضی است، و شقی کسی است که در همین ظرف مرضی نیست؛ چنان‌که آیه رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ بر این رضایت متقابل در مرتبه واحدیت دلالت دارد. هر موجودی نزد رب خاص خویش مرضی است، اما این رضایت مستلزم رضایت نزد رب دیگر نیست؛ برای نمونه، مظهر مضل نزد اسم مضل مرضی است، اما نزد اسم هادی چنین نیست. با این حال، شریعت با وجود این تکثر در مرضی بودن نزد ارباب خاص، معیار نهایی سعادت و شقاوت را در ظرف واحدیت تعیین می‌کند؛ امری که پیوند عرفان اصیل با شریعت را آشکار می‌سازد و نشان می‌دهد که تبیین عرفانی هرگز از مبانی شرعی منفک نیست.

## نقد خلط در تعریف رب الارباب

تبیین نسبت اسما و مرضی بودن حضرت اسماعیل علیه‌السلام در برخی قرائت‌های رایج، دچار خلطی میان احدیت و واحدیت است که ریشه در عدم تمییز دقیق میان ظهور و اظهار دارد. رب الارباب، احدیت ذات است، در حالی که ربوبیت به معنای دقیق کلمه از واحدیت اخذ می‌شود، نه از احدیت؛ چنان‌که آیه قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ بر مرتبه احدیت بدون لحاظ کثرت ظهوریه دلالت دارد. این تمایز میان مقام تنزیه احدیت و مقام ظهور واحدیت، از دقایقی است که در نسبت‌سنجی میان ذات و اسما باید مورد توجه قرار گیرد.

## سلوک عرفانی و صعود به احدیت

سلوک عارف مسیری است از تعین به‌سوی واحدیت، آنگاه احدیت، و سرانجام لاتعین؛ سیری که آیه دَنَا فَتَدَلَّىٰ فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَىٰ بر مراتب نهایی آن دلالت می‌کند و سالک را از کثرت تعینات به وحدت لاتعین می‌رساند. در این سلوک، خلع نعلین، آنچنان‌که در آیه فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ آمده، کنایه از رفع تعینات و کثرت است. در ظرف لاتعین، مظهری بلاتعین ظهور می‌یابد که از تعینات عادی متمایز است و همچون حق، معین کل شیء است بی‌آنکه خود متعین گردد. بلا در این مسیر، نقشی جلادهنده ایفا می‌کند؛ چنان‌که در تعبیر «بلا برای ولاست» بازتاب یافته و عارف را از تعینات پاک می‌سازد. با این همه، عالم در کلیت خویش عالم انبساط و جمال است، و جلال محض در ظرف اسباب ظهور نیافته است؛ همین غلبه جمال است که سبب می‌شود حتی اسم مضل نیز در خدمت غایت هدایت قرار گیرد. بر این پایه، تصوری که مضل را شأنی شیطانی و هادی را شأنی ملائکی می‌انگارد، از دقت لازم برخوردار نیست؛ همه اسما، از جمله مضل و هادی، جلوه‌های جمال و جلال حق‌اند.

## جایگاه قرآن کریم و تمایز حضرت اسماعیل

دسترسی همگانی به قرآن کریم، برخلاف برخی کتب آسمانی پیشین، از ویژگی‌های ممیزه آن است که حقانیتش را تضمین می‌کند، حتی با احتمال بی‌حرمتی از سوی برخی. قرآن کریم حضرت اسماعیل علیه‌السلام را با ویژگی‌های خاصی چون صادق الوعد بودن و مواظبت بر امر به صلاة و زکات، از سایر انبیا متمایز ساخته است؛ تمایزی که در آیه وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ بازتاب یافته است.

## انسان کامل و مظهریت احدیت

انسان کامل، مظهر احدیت و واحدیت توأمان است، در حالی که انبیا در مرتبه مظهریت واحدیت قرار دارند. دیدگاهی که اخذ ربوبیت از احدیت را ممتنع می‌شمارد، از دقت کافی برخوردار نیست، چه آنکه انسان کامل خود مظهر احدیت است و واحدیت نیز چیزی جز ظهور احدیت نیست. بر این اساس، امکان ظهور احدیت در مقام انسان کامل، اصلی است که در تبیین نظام اسمای الهی و مراتب ظهور باید مورد لحاظ قرار گیرد.

― متن به پایان رسید.