## تبیین رابطه رب و عبد در فص اسحاقیه

فص اسحاقیه از فصوص الحکم به تبیین رابطه تضایفی میان رب و عبد، ظهور اسما و صفات الهی، و صورت معرفت دوسویه در ساحت تکوین و تشریع می‌پردازد. عبارت فَضَمِيرُ بِهِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ يَعُودُ إِلَى الرَّبِّ وَ كَأَنَّ الْأَنْسَبَ أَنْ يَقُولَ مَعْرِفَةً بِهِ وَ بِكَ مِنْ حَيْثُ أَنْتَ أَيْ بِالرَّبِّ وَ النَّفْسِ كَمَا قَالَ فِي الثَّانِيَةِ وَ مَعْرِفَةً بِهِ وَ بِكَ مِنْ حَيْثُ هُوَ ناظر بر آن است که معرفت به رب و نفس، از دو حیثیت متمایز صورت می‌بندد؛ معرفت از حیث عبد، شناخت رب و نفس را در نشئه تعین خلقی نمایان می‌سازد، و معرفت از حیث حق، بر عدم مغایرت رب و عبد در ساحت وحدت قدسی دلالت دارد.

## ظهور رب و عبد در نشئه تعین

عبد، مظهر ظهور اسمای الهی است و رب، از موضع بطون، این ظهور را از طریق تعینات خلقی تعقیب می‌کند. عبد، هویت خویش را در اسمای جزئی و کلی می‌یابد، سیری که تا مقام احدیت که جامع جمیع اسما و صفات است امتداد دارد. ظهور رب در عبد و عبد در رب، از طریق شؤون الهی تحقق می‌یابد؛ اسمای جزئی به منزله جلوه‌های متکثر و اسمای کلی به منزله ظهور جامع، عبد را در مراتب وجودی‌اش متجلی می‌سازند.

احکام تکوینی در جمیع مراتب ظهور یکسان است، از این رو حق تعالی نه به معصیت راضی است و نه آن را مقتضی می‌داند. این اصل، جبر را در ساحت تشریع نفی و اختیار عبد را در برابر تکلیف اثبات می‌کند. آیه لَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ مفهوم می‌شود به آنکه اقتضای ربوبی، عدم رضایت به کفر است، و این خود مؤید آن است که معصیت از اختیار عبد سرچشمه می‌گیرد نه از اقتضای اسمای الهی.

با این حال، تأکید بر عدم تخلف در نشئه تکوین را می‌توان به گونه‌ای خواند که به دیدگاه جبرگرایانه متمایل است؛ چنین خوانشی با اصل اختیار عبد ناسازگار می‌نماید، چه آنکه در ساحت ظهورات اسمایی جابری متصور نیست و حرکت موجودات، مقتضای عشق و اقتضای الهی است نه اجبار.

## تقسیم موجودات و مسئله اراده

موجودات، از حیث نسبت با اراده، به دو دسته تفکیک می‌شوند: موجوداتی که به مقتضای جبلی خویش ظاهرند و فاقد اراده‌اند، و انسان که مظهر اراده است. موجودات نخست، حرکتشان تابع اقتضای ذاتی و عشق جبلی است، بی‌آنکه اراده یا جبری در کار باشد؛ این عشق را می‌توان همان سیر به سوی قرب اسمایی دانست. نسبت دادن اراده کلی یا جزئی به این مرتبه از موجودات، دقیق نمی‌نماید، چه آنکه حرکت آنها صرفاً مقتضای ذاتی است.

انسان در نشئه کلی، مأمور به معصیت نیست و اقتضای اسم جامع الهی، عدم رضایت به معصیت است؛ در نشئه جزئی، اراده، زمان و مکان در تحقق افعال او دخیل‌اند. بر این اساس، جبر در ساحت افعال انسانی معنا ندارد، و افعال او تابع اراده و اقتضای اسمایی حاکم بر اوست.

## معرفت دوسویه و نقش باء در تضایف

عبارت فَتَكُونُ صَاحِبَ مَعْرِفَتَيْنِ مَعْرِفَةً بِهِ مِنْ حَيْثُ أَنْتَ وَ مَعْرِفَةً بِكَ مِنْ حَيْثُ هُوَ لَا مِنْ حَيْثُ أَنْتَ ناظر بر دوگانگی مقام معرفت میان رب و عبد است؛ معرفت از حیث عبد، به شناخت نفس و رب در نشئه تعین دلالت دارد، و معرفت از حیث حق، بر وحدت رب و عبد در مقام تنزیه اشاره می‌کند. باء در «به» برای صله و در «بک» برای سببیت است، یا به عکس، بدین معنا که معرفت حق، به سبب مظهریت عبد حاصل می‌شود؛ این معرفت از موضع مغایرت پدید نمی‌آید، بلکه از حیثیت وحدت (أَنْتَ هُوَ) تحقق می‌یابد.

عبارت فَأَنْتَ عَبْدٌ وَ أَنْتَ رَبٌّ لِمَنْ لَهُ فِيهَا أَنْتَ عَبْدٌ رابطه تضایفی رب و عبد را تبیین می‌کند؛ ربوبیت عبد، به اقتضا، تقاضا یا قبول تحقق می‌یابد، و ربوبیت رب، به فعلیت‌بخشی. این تضایف، مظهر و مُظهر را در یک نسبت واحد ظهوری قرار می‌دهد.

## ربوبیت و عبودیت در نسبت با اسما

عبد، مظهر اسمی است که بر او حاکم است، و رب، از موضع بطون، عبد را به سوی فعلیت تربیت می‌کند. تفاوت افراد، به تفاوت اسمای حاکم بر آنان بازمی‌گردد، و گاه عبد، از رب خویش به سبب احتجاب و غفلت، بیگانه می‌ماند. در آنِ واحد، ممکن است چند اسم بر وجود عبد غالب آیند و او را در نسبت با احکام گوناگون قرار دهند؛ این تعدد، پویایی رابطه میان عبد و اسمای الهی را نشان می‌دهد. عبارت وَ فِي حُكْمِهِ تَرَبَّهُ به معنای تحقق تربیت عبد در ذیل حکم رب است؛ رب، عبد را به فعلیت می‌رساند و عبد، رب را به قبول متحقق می‌سازد.

ربوبیت، هم به ظاهر و هم به باطن تعلق دارد، چنان‌که آمده است لِلَّهِ تَعَالَى ظَاهِرًا وَ بَاطِنًا وَ رُبُوبِيَّةٌ لَهُمَا ثَابِتَةٌ. ربوبیت ظاهر، از طریق افاضه انوار غیبی و اظهار احکام اسمایی تحقق می‌یابد، و ربوبیت باطن، به قبول این انوار در موجودات عینی بازمی‌گردد. موجودات عینی، ذیل اسمای الهی قرار دارند و ربوبیت و عبودیت، به مظهریت و قبول آنها وابسته است؛ اسمای الهی برای تحقق ظهور خویش نیازی به عبد ندارند، هرچند عبد، مظهر تحقق‌یافته این ظهور است.

## عهد کلی و عهد جزئی

عهد کلی، میان اسم جامع الهی و عموم عباد برقرار است، و عهد جزئی، میان هر اسم خاص و عبید متعلق به آن. عهد کلی، به تکلیف و اراده تشریعی وابسته است، و عهد جزئی، صرفاً اقتضایی است. عهدهای جزئی، به دلیل ماهیت اقتضایی خویش، در وجود ثابت و غیرقابل نقض‌اند، در حالی که عهد کلی تکلیفی، به دلیل احتجاب از فطرت اصلی و غلبه غواشی طبیعی، قابل نقض است. معصیت، نتیجه همین احتجاب از فطرت است؛ چنان‌که آیه وَ قَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ مفهوم می‌شود به آنکه اقتضای قضای الهی، اختصاص عبادت به ذات حق است. با این حال، عبد حتی در تحقق معصیت، مطیع اسم مضل است نه عاصی مطلق؛ بدین ترتیب همه عباد، ذیل اسم حاکم بر خویش، در وضعیت عبودیت باقی می‌مانند.

## صراط مستقیم و تمایز توانمندی از فعل

در صراط مستقیم، گمراهی متصور نیست، اما همه مسیرها به مقصد واحد منتهی نمی‌شوند؛ برخی به نور و برخی به نار می‌انجامند، و انتخاب مسیر به اختیار عبد بازمی‌گردد. ارتباط دادن نقض عهد کلی تکلیفی صرفاً به تحقق معصیت، با اصل اختیار انسان ناسازگار می‌نماید؛ چه آنکه باید میان توانمندی به معصیت و فعل معصیت تمایز نهاد. توانمندی به معصیت، از کمالات نشئه ناسوتی است، در حالی که فعل معصیت، نقص محسوب می‌شود.

## جمع‌بندی

فص اسحاقیه، رابطه تضایفی رب و عبد را در ذیل ظهورات اسمایی و بر پایه معرفت دوسویه تبیین می‌کند و بر آزادی عبد در برابر تکلیف، در عین اقتضای اسمایی حاکم بر وجود او، تأکید دارد. موجودات فاقد اراده، به مقتضای عشق جبلی در حرکت‌اند، و انسان، به اراده و اقتضا، از جبر مبرا است. عهد کلی و عهد جزئی، دو مرتبه از نسبت میان اسما و عباد را نشان می‌دهند؛ عهد جزئی به اقتضا استوار و غیرقابل نقض است، و عهد کلی تکلیفی، در معرض احتجاب از فطرت، قابل نقض می‌نماید. ربوبیت و عبودیت، دو حیثیت متلازم‌اند که در نسبت ظهور و مظهریت میان اسما و عبد تحقق می‌یابند.

― متن به پایان رسید.