## بدعت و مرزبندی آن با خلوص شریعت

بدعت عملی است که بدون ابتنا بر مأثورات الهی به پیکره شریعت افزوده می‌شود و از این حیث انحرافی اعتقادی محسوب می‌گردد که خلوص دین را متزلزل می‌سازد. مبتدع، به سبب نفی مبدأ الهی احکام، در معرض کفر قرار می‌گیرد، چه آنکه اضافه‌کردن به شریعت به منزله ادعای شریک‌بودن در تشریع است. این معنا با استناد به آیه $وَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ$ (انعام: ۱۴۹) تقویت می‌شود؛ مضمون این عبارت آن است که حجت الهی چنان تام و رسا است که هیچ عذری، خواه جهل و خواه ترک عمل با علم، در پیشگاه حق باقی نمی‌ماند. برخی اقدامات تاریخی در تحریم احکام شرعی معهود، نمونه‌ای از تحقق بدعت است که خلوص شریعت را حتی از جانب برخی خواص در معرض تحریف قرار داده است. نماز موسوم به وحدت نیز از همین سنخ افعالی است که فاقد پشتوانه شرعی است و از نادانی عوام نسبت به مصادر معتبر دین برخاسته است.

## جایگاه مردم در تحقق شریعت

مردم متعلق دین‌اند نه موجد آن؛ ایجاب احکام از حق است و وظیفه بشر صرفاً انقیاد در برابر آن است. قرآن کریم به‌مثابه کتاب و میزان، معیار سنجش دینداری معرفی می‌شود، چنان‌که در آیه $کتاب و میزان$ (شوری: ۱۷) بدان اشاره رفته است؛ میزان در این‌جا استعاره از شریعتی است که صدق دینداری افراد را می‌سنجد. انقیاد وصف بنده در برابر حق است و عدم پذیرش احکام نشانه بیماری نفسانی تلقی می‌شود. انکار یک حکم الهی، به دلیل وحدت مبدأ احکام، معادل انکار همه احکام است، در حالی که پذیرش یک حکم، پذیرش سایر احکام را اثبات نمی‌کند؛ این نکته بر پیوستگی و عدم‌تجزیه‌پذیری منظومه احکام الهی دلالت دارد.

## تفاوت مراتب انحراف در حکمت نظری و عملی

حکمت عملی با معصیت همراه است و از طریق توبه قابل جبران است، اما انحراف در حکمت نظری، به دلیل تأثیرگذاری بر بنیان عقاید، به کفر می‌انجامد و رفع آن دشوارتر است. از همین رو، سیره برخی از علما بر عرضه دین خویش بر معصوم استوار بوده تا از سلامت اعتقادی خود اطمینان حاصل کنند؛ این عمل نشانه تواضع علمی و اهتمام به حفظ خلوص باور است. مشکلات عملی عوام به سرعت قابل رفع است، اما انحرافات نظری خواص به دلیل گستردگی تأثیرگذاری، دیرتر برطرف می‌شود؛ از این‌رو مسئولیت خواص در حفظ سلامت اعتقادی جامعه سنگین‌تر است.

## مردم‌سالاری دینی و نسبت آن با مشروعیت

مردم‌سالاری دینی به معنای تعیین ولایت از سوی مردم نیست، زیرا مشروعیت ولی از حق و معصوم است، و نقش مردم صرفاً در تقویت یا تضعیف آن جایگاه است. حمایت مردم از حق، مصداق اطاعت الهی است و تضعیف آن، مصداق معصیت؛ حتی متولی ولایت نیز در صورت تخلف از عدالت ساقط می‌گردد و در برابر حق مسئول است. مردم‌سالاری به این معنا، حمایت آزادانه مردم از حق بدون اکراه و فشار است. در نسبت میان جمهوریت و اسلامیت نیز جمهوریت را می‌توان زمینه فعلیت‌یافتن اسلام در عرصه اجتماع دانست، بی‌آنکه شرعیت احکام به رأی مردم متوقف باشد؛ فقدان حمایت مردمی، تحقق عینی اسلام را در عمل با ضعف مواجه می‌سازد، هرچند اصل شرعیت آن دست‌نخورده باقی می‌ماند.

## دین به‌مثابه ایجاب، قانون و انقیاد

دین را می‌توان در سه ضلع تحلیل کرد: ایجاب الهی، قانون الهی، و انقیاد انسانی؛ انقیاد حلقه اتصال میان انسان و حق است. خلوص دین برای خدا در آیه $أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ$ (زمر: ۳) مورد تأکید قرار گرفته که مضمون آن ابتنای دین خالص و بی‌شائبه بر ذات الهی است، به‌گونه‌ای که هرگونه دخالت غیرالهی، دین را به بطلان می‌کشاند.

## نقد رهبانیت به‌مثابه بدعتی مذموم

رهبانیت در قرآن کریم عملی من‌درآوردی و مذموم شمرده شده است، چنان‌که در آیه $وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ$ (حدید: ۲۷) بدان تصریح رفته؛ مضمون این عبارت آن است که رهبانیت امری ساخته دست بشر بوده و از جانب حق بر ایشان مقرر نشده است. رهبانیت از ریشه «رهب» به معنای ترس اخذ شده و راهب کسی است که از خلق گریخته و به انزوا پناه برده است؛ چنین انقطاعی با اصل نفی رهبانیت در اسلام ناسازگار است، چه اسلام دین حضور اجتماعی و عزت است. رهبانیت مسیحی، مبتنی بر انزوا و ضعف، در تقابل با روحیه مقاومتی اسلام قرار می‌گیرد؛ در برابر، جهاد، حج و هجرت را می‌توان معادل کارکردی رهبانیت در اسلام دانست، با این تفاوت بنیادین که این افعال، فعال و اجتماعی‌اند نه منفعل و منزوی. در این نگرش اخلاقی، مواجهه با قدرت و ضعف نیز تابع میزانی است که ظالم را می‌شکند و ضعیف را حمایت می‌کند.

## نوامیس حکمیه و نسبت آن با فطرت

نوامیس حکمیه احکام و شرایع ثابت الهی‌اند که ریشه در حکمت و معرفت دارند؛ رهبانیت به دلیل ابتداعی‌بودن، نمی‌تواند در زمره نوامیس قرار گیرد، زیرا نوامیس حقایق ثابت خلقی‌اند و با اختراعات بشری سازگار نیستند. فطرت انسان همان دین الهی است که با این نوامیس هم‌خوانی دارد؛ هر عملی که با فطرت در تضاد باشد، از دایره دین حقیقی خارج تلقی می‌شود. بر همین اساس، انحرافات شرعی، اعم از نظری و عملی، در معرض تبعات جدی در نشئات پس از حیات دنیوی قرار دارند و اهتمام به رعایت احکام شرعی و اجتناب از بدعت، ضرورتی اساسی است.

― متن به پایان رسید.