## غایت طبیب و انبیا در نسبت با طبیعت و امر الهی

فص مورد بحث با تبیین نسبت میان غایت طبیب و غایت انبیا آغاز می‌شود و به تحلیل مفهوم اطاعت، اخلاص در عمل و مسئولیت‌های وجودی می‌پردازد.

## نقد اطلاق «خادم» بر طبیب و انبیا

عبارت «إن الطبیب خادم الطبیعة والأنبیاء والرسل وورثتهم خادم الأمر الإلهی» غایت طبیب را خدمت به طبیعت و غایت انبیا و رسل را خدمت به امر الهی معرفی می‌کند، اما این اطلاق از حیث مفهومی محل تأمل است. طبیب به طبیعت به‌عنوان بستر فعل خویش وابسته است، لکن غایت او شفا و کمال بیمار است، نه خدمت به طبیعت به‌نحو مطلق؛ مرض قصور طبیعت است نه ذات آن، و طبیب با رفع این قصور، متعلق فعل خود یعنی بیمار را به کمال طبیعی‌اش می‌رساند. این معنا به هر فاعلی که غایتش کمال‌بخشی به متعلق فعل خویش است تعمیم‌پذیر است. از سوی دیگر، انبیا نیز خادم امر الهی به‌نحو مطلق نیستند، بلکه به امر تکلیفی الهی پایبندند. امر الهی بر دو قسم است: امر ارادی که مراد را ایجاد می‌کند و امر تکلیفی که ممکن است مورد تخلف واقع شود، مانند امر به نماز که برخی از آن سر می‌پیچند. انبیا به این قسم اخیر عمل می‌کنند و وظیفه آنان، صرف‌نظر از نتیجه، اطاعت از این امر است. چنین تبیین می‌شود که این وجه از وظیفه‌محوری، انبیا را از وابستگی به تحقق نتیجه آزاد می‌سازد و اخلاص ایشان را برجسته می‌کند.

## تحلیل نقش و غایت طبیب

طبیب بر دو قسم است: اهل دنیا و اهل معنا. هر دو در جستجوی شفا هستند، لکن تمایز ایشان در منشأ شفاست؛ طبیب اهل دنیا شفا را به خود و دارو نسبت می‌دهد، حال آنکه طبیب اهل معنا شفا را از حق می‌بیند و ابزار مادی را واسطه‌ای برای تحقق آن می‌شمارد. این تمایز، تفاوتی در نگرش وجودی و عرفانی نسبت به سبب و مسبب را بازمی‌نمایاند و بر اخلاص در حرفه طب دلالت می‌کند. اگر غایت طبیب کسب‌وکار یا ارتزاق باشد، از شرف طبابت خارج شده، به کاسب و بلکه به کسی بدل می‌شود که حیات دیگران را در معرض آسیب قرار می‌دهد. کاسب در چارچوب معامله و سود عمل می‌کند و تعهدی به خیر عمومی ندارد، اما طبیب به‌سبب تأثیر مستقیم بر حیات انسان، مسئولیت وجودی و اخلاقی فزون‌تری بر عهده دارد. کاسب مؤمن با اذن الهی و در چارچوب شرع به کسب می‌پردازد، لکن طبیبی که غایتش کسب باشد، از عنوان شریف طبابت سوءاستفاده کرده است.

## نقش و غایت انبیا و اولیا

انبیا، رسل، اولیا و ورثه ایشان، غایتشان اطاعت از امر الهی است، چنان‌که در قرآن کریم آمده: ﴿مَا هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ﴾. این آیه اشاره به آن دارد که سخن نبی جز آنچه بر او وحی می‌شود نیست و بیانگر آن است که غایت انبیا تحقق امر الهی است، نه خدمت به ممکنات یا مردم به‌نحو مطلق؛ مردم بستر تحقق این غایت‌اند، اما هدف نهایی، اطاعت از حق است. انبیا می‌فرمایند: «إن أجری إلا على الله»؛ یعنی پاداش من جز بر خداوند نیست، که این سخن اخلاص کامل ایشان را بازمی‌نماید؛ آنان از خلق توقعی ندارند و پاداش را از حق می‌جویند. انبیا بشیر و نذیرند، چنان‌که فرموده است: ﴿مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا﴾؛ یعنی تو را جز مژده‌دهنده و هشداردهنده نفرستادیم. نقش ایشان هدایت و تربیت عباد به سوی کمال وجودی است، امری که فراتر از کمال جسمانی مورد نظر طبیب است. تفاوت بنیادین انبیا با طبیب در همین غایت نهفته است: طبیب به کمال جسمانی بیمار معطوف است، در حالی‌که انبیا به تحقق امر الهی و هدایت وجودی انسان می‌پردازند. تبلیغ انبیا و ورثه ایشان اگر غیر از اطاعت الهی را هدف قرار دهد به شرک عملی منجر می‌شود؛ این تبلیغ باید خالص برای خداوند باشد و هرگونه انگیزه غیرالهی، همچون دفاع از اشخاص یا کاسب‌کاری، این خلوص را مخدوش می‌سازد.

## ابلاغ به‌مثابه وظیفه اصلی انبیا

انبیا مأمور به ابلاغ‌اند، چنان‌که آمده است: ﴿بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ﴾؛ یعنی آنچه به سوی تو نازل شده است ابلاغ کن. این ابلاغ شامل ولايت اميرالمؤمنين علیه‌السلام و دیگر احکام الهی است و فراتر از احکام ظاهری، به هدایت معنوی نیز راه می‌برد. ابلاغ انبیا، مطيع را به کمال و عاصی را به وبال اعمالش می‌رساند و این نتیجه بسته به واکنش مخاطب متفاوت است.

## استقلال مالی عالم و کارکرد خمس و زکات

یک‌پنجم اموال، یعنی خمس، متعلق به امام است تا سبيل الله را اداره کند، نه برای منافع شخصی؛ این اموال ابزار تأمین نیازهای معنوی و مادی جامعه دینی‌اند. تخصیص خمس، عالم را از وابستگی مالی به مردم آزاد می‌سازد و استقلال او را در انجام وظیفه اطاعت الهی تضمین می‌کند. با این‌همه، عدم توزیع عادلانه خمس و زکات، به دلیل نقص در اجرای احکام شرعی، به مشکلات مالی علما و حوزه‌های علمی منجر شده است؛ اجرای دقیق و عادلانه این احکام می‌تواند این نقیصه را برطرف سازد.

## اصلاح ساختاری علم دینی

عالم اگر به کاسب‌کاری یا تجارت روی آورد، از شأن علمی و معنوی خویش خارج شده، به انحراف می‌افتد؛ علم دینی شأنی دارد که با کاسب‌کاری سازگار نیست. هر فرد باید به حرفه خاص خود بپردازد؛ تعدد مشاغل به بی‌نظمی و ناکارآمدی جامعه منجر می‌شود و تمرکز بر یک حرفه، نظم و موفقیت را در پی دارد. چالش‌های علم دینی به مشکلات علما و مردم تسری می‌یابد و تا این چالش‌ها حل نشود، اصلاح جامعه ممکن نیست. فتاوا باید به مسائل بنیادین، همچون وظایف عالم، اختصاص یابند نه به امور جزئی و غیرضروری. اختلاف میان اخباری و اصولی نیازمند تبیین دقیق و هم‌زمان هر دو دیدگاه است تا از سوءتفاهم جلوگیری شود. علم دینی باید وظایف عالم، نظام ارتزاق او، و سازمان‌دهی امور را در قالب فتاوای روشن مشخص کند و با شفافیت، اشتباهات و امتیازات خود را بیان کرده، از مردم برای اصلاح یاری بجوید؛ ادعای عصمت در علم دینی، به انحراف و دوری از مردم می‌انجامد، حال آنکه تواضع و اصلاح‌پذیری شرط پیشرفت است. استعدادهای انسانی در این سرزمین، ظرفیت تحول جهانی دارند، مشروط بر آنکه موانع ساختاری مرتفع گردد.

## نتیجه

مقایسه غایت طبیب و انبیا نشان می‌دهد که طبیب در جستجوی شفا و کمال جسمانی بیمار است، بی‌آنکه خادم طبیعت به‌نحو مطلق باشد، و انبیا و ورثه ایشان به اطاعت از امر تکلیفی الهی پایبندند و هدفشان تحقق وحی الهی است، نه خدمت به ممکنات. تفاوت بنیادین این دو در مرتبه وجودی و غایت ایشان است: طبیب در قلمرو طبیعت عمل می‌کند، حال آنکه انبیا در قلمرو امر الهی گام می‌زنند. نقد کاسب‌کاری عالم و طبیب بر اهمیت اخلاص و شرف حرفه‌ای دلالت دارد، و خمس و زکات، به‌عنوان ابزار تأمین استقلال مالی عالم، در صورت توزیع عادلانه، زمینه‌ساز اصلاح ساختاری علم دینی خواهند بود.

― متن به پایان رسید.