# تبیین حکمت نورانی در کلمه یوسفیه

## ادراک حسی و خیالی در نسبت میان مقام نبوی و مقام یوسفی

فص الحکمه النوریه فی کلمه الیوسفیه به بررسی مقامات معنوی یوسف علیه‌السلام و پیوند آن با ادراک صور حسی و خیالی می‌پردازد. در این فص چنین ادعا شده که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم عالم حس را به‌منزله‌ی عالم خیال می‌انگارد، در حالی که یوسف علیه‌السلام صور حسی را حق ثابت و صور خیالی را غیرثابت می‌شمارد. این ادعا نیازمند بازنگری است، چه نسبت‌دادن ادراک خیالی به مقام نبوی، بدون استناد به مأخذی معتبر، با شأن متعالی نبوت سازگاری ندارد. مستند اصلی این ادعا، حدیث «النَّاسُ نِيَامٌ فَإِذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا» است که به این معنا تبیین می‌شود که عامه‌ی مردم در حجاب غفلت‌اند و با انتقال از نشئه دنیا به نشئه پس از مرگ، از این غفلت بیدار می‌گردند. این حدیث ناظر به غفلت انسان‌های عادی است و شمول آن بر انبیا، اولیا یا اشیای غیرانسانی نظیر دیوار، زمین و آسمان قابل استخراج نیست. انبیا و اولیای الهی، به مقتضای حضور ادراکی در مراتبی فراتر از عالم حس، از این غفلت مستثنایند و نسبت‌دادن آن به شخصیتی چون یوسف علیه‌السلام با مقام متعالی او ناسازگار است. آیه شریفه‌ی $\text{إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ}$ در سوره عصر نیز به همین معنا تبیین می‌شود که نوع انسان در معرض خسران است مگر آنان که با ایمان و عمل صالح از این خسران استثنا شده‌اند؛ استثنایی که هم به لحاظ لفظی در متن آیه مصرح است و هم به لحاظ عقلی از مقام مؤمنان و اولیا قابل استنباط است.

کلام یوسف علیه‌السلام در آیه‌ی $\text{قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا}$ چنین معنا می‌شود که پروردگارم آن رؤیا را به تحقق و تعین در عالم حس رسانید. این بیان بر تحقق رؤیای صادقه‌ی یوسف در عالم حس دلالت دارد و پیوند میان صورت خیالی رؤیا و تحقق آن در عالم حس را نشان می‌دهد. حدیث «الناس نیام» ناظر به غفلت عامه است و کلام یوسف ناظر به تحقق رؤیای صادقه؛ این دو گزاره موضوعاتی مستقل از یکدیگرند و تسری‌دادن هر یک به دیگری موجب خلط در تحلیل عرفانی می‌شود.

## استقلال وجودی عالم ناسوت در برابر تقلیل آن به خیال

عالم ناسوت حقیقتی مستقل دارد و تقلیل آن به خیال صحیح نیست. خیال متصل که مرتبه‌ی ادراک ذهنی است و خیال منفصل که مرتبه‌ای مثالی و مستقل از ذهن است، هر یک در مراتب وجودی خویش جایگاهی متمایز دارند و هیچ‌یک صرفاً بازتابی بی‌اعتبار از مرتبه‌ای دیگر نیستند. بیت منسوب به ابن‌عربی که «الكون خيال وهو حق فى الحقيقه» را بیان می‌کند، از این جهت قابل نقد است که حتی خیال نیز در مرتبه‌ی خویش واجد حقیقتی مستقل است و انگاشتن کل هستی به‌مثابه خیالی محض، مرزهای میان مراتب وجودی را مخدوش می‌سازد. این خوانش از خیالی‌انگاری عالم، در برخی سیاق‌های تاریخی به بی‌اعتنایی نسبت به عالم حس و کاهش عمل‌گرایی انجامیده است؛ چنین برداشتی با اهمیت‌دادن به عالم حس به‌عنوان نشئه‌ای مستقل و دارای حکم وجودی خاص خود سازگاری ندارد.

در این نگرش، هیچ موجودی در سیر میان عوالم به عدم مطلق نمی‌گراید، بلکه از تعینی به تعین دیگر منتقل می‌شود و در هر مرتبه صورتی متناسب با آن نشئه می‌یابد. انسان نیز در هر مرتبه از وجود، آثار و اقتضائات آن مرتبه را با خویش حمل می‌کند؛ به‌گونه‌ای که کیفیت اعمال او، اعم از طاعت یا معصیت، در هویت وجودی‌اش در تعینات بعدی بازتاب می‌یابد.

## مقام یوسف محمدی و جایگاه آن در سلسله مراتب ولایت

یوسف محمدی مرتبه‌ای متمایز از یوسف نبوی است و به شخصیتی معصوم، همچون امام زمان علیه‌السلام، اشاره دارد. این مقام، که در مرتبه‌ی عصمت و ختم ولایت تحقق می‌یابد، به هیچ شخصی که فاقد عصمت است قابل اطلاق نیست. نسبت‌دادن این مقام به خویش از سوی ابن‌عربی، در صورتی که به معنای حقیقی و نه از باب تقیه مطرح شده باشد، با اصول عرفان اسلامی ناسازگار است، چه فقدان عصمت مانع از تحقق این مرتبه است.

مرتبه محمدی محاط بر همه‌ی مراتب نبوت و ولایت است و مراتب سایر انبیا ظهوراتی از این مرتبه جامع به شمار می‌آید. ارواح انبیا و ملائکه از روح کلی نبوی نشأت گرفته‌اند؛ چنان‌که خلقت جبرئیل، میکائیل و اسرافیل از دم خمسه طیبه، پیش از خلقت آدم و در نشئه‌ی تجرد، تحقق یافته است. اولیای الهی بر اساس مراتب خویش بر قلب انبیایی همچون ابراهیم، یوسف یا موسی علیهم‌السلام قرار می‌گیرند، در حالی که ولایت محمدی جامع همه‌ی این مراتب است. ورثه‌ی پیامبر، به‌واسطه‌ی آگاهی از اسرار غیبیه، از شرافت علمی برخوردارند که ریشه در همین اتصال به مرتبه‌ی محمدی دارد.

## تمایز عرفان علوی و ضرورت بازنگری در فصوص الحکم

عرفان علوی، که بر محوریت ولایت اهل بیت علیهم‌السلام استوار است، از سایر مکاتب عرفانی متمایز است و این تمایز مقتضی تبیینی دقیق و مستقل است. پنهان‌داشتن معارف عرفانی به بهانه‌ی سری‌بودن آن با روش علمی سازگار نیست؛ معارف عرفانی باید در قالبی قابل‌فهم و مستدل عرضه شود. فصوص الحکم، با وجود جایگاه رفیع آن در تاریخ عرفان نظری، دربردارنده‌ی مواردی است که نیازمند بازنگری و اصلاح است تا امکان طرح آن در مقیاسی گسترده‌تر فراهم آید.

تجلی حق تعالی همه‌ی عوالم را، از مرتبه‌ی خیالی تا مرتبه‌ی عینی، دربرمی‌گیرد؛ اما این جامعیت تجلی به معنای خیالی‌بودن عالم حس نیست، بلکه هر یک از عوالم در عین برخورداری از این تجلی، حکم وجودی مستقل خویش را حفظ می‌کند. استدلال ابن‌عربی در خیالی‌انگاشتن عالم حس، از این حیث که مستند به دلیلی معتبر نیست، محل مناقشه است. اسرار غیبیه در انحصار اولیای کامل قرار دارد که به مراتب بالای ولایت نایل آمده‌اند. آیه‌ی شریفه‌ی $\text{أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ}$ چنین معنا می‌شود که اطاعت از خداوند، رسول و اولی‌الامر واجب است؛ و این اطاعت مطلقه، به مقتضای عصمت اولی‌الامر، تنها در نسبت با شخصیتی معصوم همچون امام زمان علیه‌السلام قابل تحقق است. نقد آرای عرفانی نیز باید بر پایه‌ی دلیل و استدلال صورت گیرد، بی‌آنکه به تخریب شخصیت یا اسناد عصمتی بی‌مبنا بینجامد.

## جمع‌بندی

فص یوسفیه با تمرکز بر تمایز ادراک حسی و خیالی میان مقام نبوی و مقام یوسفی، و نیز با طرح مفهوم یوسف محمدی، دریچه‌ای به تحلیل مراتب ولایت و نبوت می‌گشاید. ادعای خیالی‌بودن عالم حس نزد مقام نبوی فاقد مستند معتبر است و حدیث «الناس نیام» صرفاً ناظر به غفلت عامه است. کلام یوسف در تأیید حقانیت صور حسی، تحقق رؤیای صادقه را در عالم حس نشان می‌دهد. عالم ناسوت و مراتب خیال هر یک حقیقتی مستقل دارند و تقلیل آن‌ها به یکدیگر روا نیست. یوسف محمدی مرتبه‌ای معصومانه است که تنها بر شخصیتی چون امام زمان علیه‌السلام صدق می‌کند و مرتبه‌ی محمدی محاط بر جمیع مراتب نبوت و ولایت است. عرفان علوی، با تکیه بر ولایت اهل بیت، از سایر مکاتب متمایز است و فصوص الحکم در عین عظمت خویش نیازمند بازنگری علمی است.

― متن به پایان رسید.