تجدد امثال و مراتب تجلیات الهی در فصوص الحکم

ضرورت مسیر شرعی در وصول به حقیقت

بر پایه‌ی عبارت شیخ ابن‌عربی که «فَمَنْ طَلَبَ الْأَمْرَ مِنْ غَيْرِ طَرِيقٍ فَمَا ظَفِرَ بِحَقِيقٍ» را بیان می‌دارد و بدین معنا تبیین می‌شود که هر کس امر را از غیر طریق طلب کند به حقیقتی دست نمی‌یابد، حقیقت تنها از مسیر شریعت و هدایت الهی قابل حصول است. شریعت در این نگرش، بنیاد و پایه‌ی معرفت عرفانی است؛ به‌گونه‌ای که هرگونه ادعای معرفتی بدون التزام به آن، از استحکام برهانی و مأثوراتی تهی می‌ماند و از مسیر اصیل عرفان نظری خارج می‌گردد.

تجدد امثال و پویایی ظهورات هستی

شیخ ابن‌عربی در تبیین این اصل می‌فرماید: «وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِي حَقِّ عَالَمٍ وَتَبَدُّلِهِ مَعَ الْأَنْفَاسِ فِي خَلْقٍ جَدِيدٍ فِي عَيْنٍ وَاحِدَةٍ»؛ بدین تقریر که کثرت ظهوریه در هر نفَس در قالب خلقی جدید متجدد می‌شود، در حالی که در عین واحد باقی می‌ماند. این تجدد امثال، که در فلسفه با اصطلاح حرکت جوهری مورد اشاره قرار می‌گیرد، ناظر بر پویایی ذاتی تعینات است؛ با این تفاوت اساسی که فیلسوف این پویایی را منحصر در ماده می‌بیند، حال آنکه عارف آن را در سراسر ظهورات هستی مشاهده می‌کند. ابن‌سینا حرکت جوهری را نپذیرفت و صرفاً اعراض را متغیر دانست، اما ملاصدرا با تأیید این حرکت، بر این قاعده استوار ماند که «كُلُّ مَا بِالْعَرْضِ مُنْتَهٍ إِلَى مَا بِالذَّاتِ»؛ یعنی هر آنچه به عرض متصف می‌شود، سرانجام به امری بالذات منتهی می‌گردد. این تناظر میان تجدد امثال عرفانی و حرکت جوهری فلسفی، پیوندی میان دو نگرش را در تبیین پویایی هستی نشان می‌دهد، هرچند نگاه عرفانی از حیث گستره و مبنا با نگاه فلسفی متفاوت است.

جوهر و عرض: تمایز نگرش فلسفی و عرفانی

در نگرش فلسفی، جوهر موجودی است که «فَإِذَا وُجِدَ لَا فِي مَوْضُوعٍ» یافت می‌شود، و عرض موجودی است که «فَإِذَا وُجِدَ فِي مَوْضُوعٍ» تحقق می‌یابد؛ به بیان دیگر جوهر مستغنی از موضوع و عرض وابسته به آن است. عرفان نظری این تمایز را در افقی دیگر بازتعریف می‌کند: آنچه ثابت است، وحدت قدسی حق است، و آنچه متغیر، کثرت ظهوریه‌ی تعینات است، حتی اگر برخی از این تعینات در نگرش فلسفی جوهر خوانده شوند. در این مبنا، ثوابت به دو مرتبه تفکیک می‌شوند: مرتبه‌ای که ثوابت کلان خوانده می‌شود، مانند ثبات نسبی برخی شؤون نسبت به افراد و مصادیق خود، و مرتبه‌ی ثابت مطلق که به‌طور انحصاری به وحدت قدسی حق اختصاص دارد.

نقد دیدگاه اشاعره و حسبانیه

اشاعره بر آن‌اند که اعراض متغیرند اما جواهر ثابت‌اند؛ این دیدگاه از منظر عرفان نظری قابل نقد است، چرا که جز وحدت قدسی حق، هیچ تعینی از تجدد و تبدل مصون نیست. در مقابل، حسبانیه بر تغیر مطلق همه‌چیز حکم می‌کنند و از ثبات وحدت قدسی حق غافل می‌مانند؛ این نگرش نیز به همان اندازه از دقت برهانی فاصله دارد. شیخ ابن‌عربی در داوری میان این دو دیدگاه، حکم می‌کند که جز حق، همه‌ی تعینات در معرض تجددند؛ داوری‌ای که هم پویایی کثرت ظهوریه و هم ثبات وحدت قدسی را در یک افق واحد جمع می‌کند.

پویایی وحدت قدسی و نقد تصور سکون

آنچه از سیاق قابل استخراج است، آن است که این حکم که «جز حق همه‌چیز متغیر است» نیازمند تدقیقی بیشتر است، چرا که تجدد امثال منحصر به کثرت ظهوریه نیست، بلکه وحدت قدسی حق نیز در شؤون خویش متجدد است؛ چنان‌که در آیه‌ی ﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ که به این معنا اشاره دارد که حق در هر آن در شأنی جدید متجلی است. این تجدد در شؤون، به معنای عروض تغیر بر ذات حق نیست، بلکه تعینات و ظهورات، خود شؤون و اقتضائات ذات‌اند و نه اموری عارض بر آن؛ ازاین‌رو مفهوم عرض فلسفی که ناظر بر وابستگی به موضوعی مستقل است، در تبیین نسبت ظهورات با وحدت قدسی حق کارایی ندارد و باید با مفهوم ظهور و تجلی جایگزین شود. ثبات حق، بنابراین، ثباتی در عین تجدد سرمدی است، نه سکونی که با معنای کهنگی و رکود درآمیزد.

نسبت ظهورات عالم با تجلیات الهی

آیه‌ی ﴿إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا﴾ که به معنای زلزله‌ی زمین در هنگامه‌ای معین اشاره دارد، در این افق چنین تبیین می‌شود که کثرت ظهوریه‌ی عالم با تحولات و تجددات موجودات، از جمله انسان، در نسبتی تنگاتنگ قرار دارد. این نسبت را می‌توان با تمثیل شعری «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند» نیز تقریب کرد، بدین معنا که وحدت ظهورات عالم و انسان در قالب یک نظام واحد از تجلیات قابل فهم است.

معیار عرفان صادق و نقد نقل‌های غیرمستند

بررسی نقل‌های موجود در کتب عرفانی نظیر ملل و نحل نشان می‌دهد که بسیاری از این نقل‌ها فاقد سلسله‌ی سند معتبرند و برخلاف نقل‌های فقهی که با دقت در رجال و سند همراه‌اند، غالباً به‌صورت مرسل نقل شده‌اند. این کاستی سندی، همراه با دخالت قدرت‌های سیاسی در تاریخ که به بزرگ‌نمایی یا کوچک‌نمایی شخصیت‌ها پرداخته‌اند، ضرورت بررسی انتقادی این منابع را ایجاب می‌کند. در این میان، معیار عرفان صادق آن است که با شهودی مستقیم از ظهورات هستی همراه باشد، و این شهود، منحصراً از طریق اتصال فطرت به قرآن کریم، کلمات معصومان و ادعیه دست‌یافتنی است. عارف یا در این معنا صادق است یا کاذب، و میان این دو حد وسطی متصور نیست.

تشابه صور و حجاب فهم پویایی هستی

آنچه مانع درک تجدد امثال توسط بسیاری از اندیشمندان می‌شود، تشابه صور ظهورات است؛ بدین معنا که پیاپی بودن و شباهت صوری تجلیات، تجدد باطنی آن‌ها را از دید غالب حجاب می‌کند. از سوی دیگر، ادعای علم غیب و به‌کارگیری آن برای افشای اسرار، از منظر عرفان نظری مذموم شمرده می‌شود، چرا که مسیر اصیل معرفت با حفظ ضوابط اخلاقی و امنیت جامعه همراه است.

انواع حرکت در نگرش عرفانی

حرکت در عرفان نظری به سه گونه‌ی وجودی، ایجادی و ظهوری تفکیک می‌شود، که این تقسیم از حرکت خروجی، یعنی انتقال از قوه به فعل در نگرش فلسفی، متمایز است. کثرت ظهوریه واجد هر سه گونه از این حرکت است، اما وحدت قدسی حق از حرکت خروجی که مستلزم قوه و استعداد است مبراست. این تمایز، نشان می‌دهد که نگرش عرفانی به پویایی هستی، فراتر از محدوده‌ی حرکت در ماده که در فلسفه مورد بحث است، سراسر ظهورات را دربر می‌گیرد.

تجدد امثال به‌مثابه مبنایی برای تبیین معرفتی

فقدان معیاری دقیق در تبیین علوم دینی، مانع از تبیین صحیح بسیاری از مسائل عرفانی است، و بحث تجدد امثال چنانچه با دقت برهانی تقریر شود، می‌تواند در تبیین بسیاری از مسائل معرفتی راهگشا باشد. تجدد امثال، در نهایت، پویایی کثرت ظهوریه را در عین وحدت قدسی حق نشان می‌دهد؛ حق به‌عنوان مقام تنزیه، در پس این تجددات قرار دارد، اما این مقام، نه به سکون بلکه به تجدد سرمدی متصف است. نقد دیدگاه‌های اشاعره، حسبانیه و برخی مبانی فلسفی، ضرورت فهم دقیق این پویایی را آشکار می‌سازد، و شریعت، به‌عنوان بنیاد معرفت اصیل، سالک را در مسیر دستیابی به این فهم هدایت می‌کند.

― متن به پایان رسید.