## معنای ملک و اقتضای حکمت ملکیه

واژه ملَک، با فتح نون و سکون لام، در دلالت لغوی خویش به شدت، قوت، و سلطه اشاره دارد. این وصف در مرتبه اعم قوت قرار می‌گیرد، چه قوت می‌تواند به گونه‌ای نرم یا به گونه‌ای شدید ظهور یابد. در نگاه عرفان نظری، ملَک به سلطه و قوت ذاتی حق تعالی بازمی‌گردد که در تعینات و شؤون الهی، در قالب تجلیات گوناگون، در عالم خلق آشکار می‌شود؛ چنان‌که استعمال این واژه در ادبیات عرب، برای توصیف شدت در فعل، همچون عجین‌کردن خمیر، این معنای اصلی قوت را تأیید می‌کند، هرچند نباید یگانه ملاک تفسیر آن قرار گیرد.

نام‌گذاری فص حکمت ملکیه فی کلمه لوطیه، به ارتباط این حکمت با ویژگی‌های قوم لوط بازمی‌گردد که با شدت در فساد و انحراف متمایز شده‌اند، نه به ذات حضرت لوط علیه‌السلام. قوم لوط در قرآن کریم به دلیل ارتکاب گناهان آشکار و بی‌پروا، به شدتی در بطلان و قباحت توصیف شده‌اند که با مفهوم ملَک هم‌خوانی دارد؛ اما این هم‌خوانی به هیچ روی نباید به نفی عصمت حضرت لوط علیه‌السلام تعبیر شود.

## نسبت ملک با قوم لوط و نفی ضعف از ساحت نبوت

برخی شارحان فصوص الحکم، از جمله ابن‌عربی، به سبب همین عنوان‌گذاری، حضرت لوط علیه‌السلام را در برابر قومش به ضعف متهم ساخته‌اند. چنین خوانشی با آیاتی که پیامبری صبور و مقتدر را برای ایشان ترسیم می‌کند در تعارض است. آیه أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ که فقدان رشد و بلوغ عقلانی را به قوم نسبت می‌دهد، نه به حضرت لوط، بر خالی‌بودن ایشان از وقار و رشدی دلالت دارد که اقتضای فطرت سلیم است. همچنین آیه لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَىٰ رُكْنٍ شَدِيدٍ نه بیانگر ضعف، بلکه بیانگر التجای قلبی حضرت لوط علیه‌السلام به سرچشمه قوت الهی است، در برابر شدتِ اقتضای انحراف در قومش؛ التجایی که خود گواه بر بلندای مقام و عصمت ایشان است، نه بر نقصان آن.

همین خطا در نسبت‌دادن ملَک به حضرت نوح علیه‌السلام نیز تکرار شده و برخی شارحان از این طریق ضعفی را به ایشان در برابر قوم خویش منسوب داشته‌اند. این نسبت، حاصل خلط میان شدت ظهوریافته در وصف قوم و مقام ثابت انبیا است و با توصیف قرآنی از صبر و اقتدار حضرت نوح علیه‌السلام همخوانی ندارد.

بر پایه این تحلیل، همه انبیا از عصمت برخوردارند، لیک مراتب ایشان متفاوت است؛ تفاوتی که به صورت کامل و اتمّ است، نه در قالب ناقص و کامل. آیه لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ بر یکسانی همه رسولان در برخورداری از عصمت دلالت دارد و آیه فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ بر تفاضل مراتب ایشان در ظهور کمالات، بدون خدشه به اصل عصمت. عصمت در این معنا، دوری از گناه، خطا، نقص، و ضعف است و انبیا را از هرگونه خلل در مقام رسالت مصون می‌دارد. دیدگاهی که به سبب فقدان ادعای عصمت در ساحت غیرنبوی، نسبت به این اصل بی‌تفاوت می‌ماند، در تقابل با رویکردی است که عصمت را شرط لازم نبوت و امامت می‌شمارد؛ تقابلی که ریشه در مبانی کلامی متفاوت دارد.

## حقیقت انحراف قوم لوط و نقد اصطلاح شهوت بهیمی

قوم لوط نه تنها مرتکب گناه می‌شدند، بلکه معاصی خویش را بدون کتمان و پنهان‌کاری انجام می‌دادند؛ ویژگی‌ای که با فقدان رشد عقلانی مذکور در آیه هود همخوانی دارد. قوت ظاهری این قوم، قوت حقیقی نبود، بلکه نشانه انحطاطی روانی و اخلاقی بود که ایشان را از پذیرش احکام الهیِ آورده حضرت لوط علیه‌السلام بازداشت.

از منظر تحلیل روان‌شناختی، قوم لوط را می‌توان به جماعتی توصیف کرد که به سبب ضعف جسمانی و روانی، به انحرافی غیرطبیعی گرایش یافتند و از حالتی برخوردار بودند که آنان را از اقتضای طبیعی شهوت نسبت به زنان محروم می‌ساخت؛ وضعیتی که با آیه نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ، که زنان را محل ظهور نسل و اقتضای طبیعی می‌شمارد، در تعارض است.

بر این اساس، اصطلاح شهوت بهیمی که برخی شارحان فساد قوم لوط را بدان نسبت داده‌اند، اصطلاحی نادرست است؛ زیرا شهوت بهیمی به شهوت طبیعی حیوانات بازمی‌گردد و در قوم لوط چنین شهوت طبیعی وجود نداشت. انحراف ایشان انحرافی غیرطبیعی و بیمارگونه بود که با اقتضای فطرت انسانی در تباین قرار می‌گیرد، نه امتداد یا شدتِ آن.

## ظهور قوت الهی در عذاب قوم لوط

حضرت لوط علیه‌السلام پس از نصیحت‌های بسیار و ناکامی در هدایت قومش، به ساحت الهی پناه برد و عذاب نازل‌شده بر این قوم، ظهور شدت و قوت الهی بود؛ ظهوری که با مفهوم ملَک در این حکمت پیوند می‌یابد. این عذاب، تجلی سلطه و قدرت ذاتی حق تعالی در عالم خلق است که فساد و انحرافِ اقتضاشده در قوم را از میان برد و عدالت الهی را در قالب ظهوری قاطع آشکار ساخت.

بر همین اساس، تسمیه این حکمت به ملکیه، نه بیانگر نسبتی میان قوت و ذات حضرت لوط علیه‌السلام، بلکه بیانگر دو ظهور متمایز از شدت است؛ یکی شدت در انحراف قوم که نشانه بطون فساد ایشان بود، و دیگری شدت در عذاب الهی که تجلی سلطه حق در برابر آن انحراف به شمار می‌آید. این تمایز، مقام نبوت را از هرگونه خدشه‌ای که ناشی از خلط میان این دو ظهور باشد، مبرا می‌سازد و عصمت حضرت لوط علیه‌السلام را، همچون سایر انبیا، در ساحتی ثابت و متعالی از هرگونه ضعف و نقص می‌نشاند.

― متن به پایان رسید.