علم حق و نسبت‌های ظهوری آن

## علم حق و نسبت‌های ظهوری آن

علم حق به‌مثابه نور مبدأ ظهورات وجودی عالم است و دارای دو نسبت است: نسبت ظهوری که به صور وجودی مخلوقات متوجه می‌شود، و نسبت بطونی که به حقایق غیبیه و معانی عالم اشاره دارد. این دو نسبت در نظام وجودی نه دوگانگی بلکه دو وجه از واقعیت واحدند که وحدت و کثرت را در یک سلسله مراتب منسجم به نمایش می‌گذارند. حق دارای تعیناتی است که به‌صورت افعال و مخلوقات ظهور می‌یابند و هر موجودی در عالم جلوه‌ای از این ظهورات الهی است. برخلاف نگاه متکلمان که خلق را از عدم می‌دانند، در عرفان نظری عدم هیچ حقیقت خارجی ندارد و همه موجودات ظهوری از وجود محض‌اند.

## اصالت وجود و نفی مقابل

وجود حقیقتی است که مقابل ندارد. اسمای الهی مانند ظاهر و باطن، اول و آخر، که در آیه هُوَ ٱلْأَوَّلُ وَٱلْآخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلْبَاطِنُ مذکورند، دارای تقابل‌اند، اما وجود از حیث خودش فاقد هر تقابلی است و عدم تنها مفهومی ذهنی است که در عالم خارج تحققی ندارد. این اصل بنیاد نظری عرفان است که بر آن وحدت وجود استوار می‌شود و هرگونه دوگانگی میان وجود و عدم را باطل می‌شمارد. آیه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ به نزول وجود از علم حق و صعود آن به مبدأ اشاره دارد و نشان می‌دهد که مخلوقات افعال و ظهورات حق‌اند و ذاتی مستقل از او ندارند.

## مخلوقات به‌مثابه ظهورات حق

مخلوقات ظهورات و جلوه‌های وجودی حق‌اند و از او جدا نیستند. برای تبیین این رابطه می‌توان به نفس انسان اشاره کرد که دم و بازدم او ظهورات نفس‌اند نه اجزایی جدا از آن. این ظهورات مانند افعال نفس از آن جدا نمی‌شوند بلکه جلوه‌های وجودی آن محسوب می‌شوند. بدین‌سان مخلوقات ظهورات حق‌اند و در نظام وجودی هیچ چیز از چیز دیگر جدا نیست. همه موجودات در نظامی منسجم و به‌هم‌پیوسته به یکدیگر متصل‌اند و آیه وَلَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ به علم احاطی حق اشاره دارد که هیچ تعینی از آن گم نمی‌شود. حتی اگر خرواری خاکستر در باد پراکنده شود هیچ ذره‌ای در علم حق گم نخواهد شد و همه تعینات در نظام وجودی حفظ می‌شوند.

## انتقال وجودی و پیوستگی موجودات

عالم هستی شاهد انتقال وجودی میان موجودات است که نشان از پیوستگی آنها دارد. انتقال ویروس از طریق تنفس مثالی از این پیوستگی است که در آن نفس انسان‌ها با یکدیگر درمی‌آمیزند و بر هم تأثیر می‌گذارند. این انتقال نمود عینی وحدت وجودی است که حتی در سطح مادی قابل مشاهده است. نگاه انسان نیز به دلیل انتقال وجودی بر او تأثیر می‌گذارد و نگاه به خیر یا شر انسان را متأثر می‌سازد. از این‌رو توصیه می‌شود که انسان به زیبایی‌های الهی نگریسته و از نگاه به شرور بپرهیزد زیرا نگاه مجرای انتقال وجود است و در آیینه قلب انسان بازتاب می‌یابد. همه موجودات اعم از انسان‌ها و دیگر مخلوقات اعضای یک پیکر وجودی‌اند و این وحدت نشان می‌دهد که هیچ موجودی از دیگری جدا نیست.

## حق معین و متعین

حق معین است یعنی دارای ذات بسیط و غیرمحدود است اما متعین نیست یعنی به تعینات مخلوقات محدود نمی‌شود. این تمایز همچون تفاوت میان اقیانوس و قطرات آن است که اقیانوس معین است اما به قطرات متعین نمی‌شود. مخلوقات ظهورات حق‌اند که بدون تغییر در ذات او نمود یافته‌اند. تخم‌مرغی که می‌شکند ظهوراتی تولید می‌کند اما ذات آن تغییر نمی‌کند و بدین‌سان حق مانند تخم‌مرغ معین ظهورات را ایجاد می‌کند بدون اینکه ذاتش دچار تغییر شود. مخلوقات مانند موج‌های دریا از حق جدا نیستند و موج با وجود کثرت ظاهری از دریا جدا نیست و ذاتاً آب است. آیه فَأَيْنَمَا تُوَلُّوٱ فَثَمَّ وَجْهُ ٱللَّهِ وحدت باطنی میان حق و خلق را بیان می‌کند و نشان می‌دهد که کثرت جلوه‌ای از وحدت است.

## ظهورات جلالی و جمالی

حتی شرور ظهورات جلالی حق‌اند که در مقابل ظهورات جمالی قرار می‌گیرند و این دیدگاه جامعیت ظهورات الهی را نشان می‌دهد. آیه قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلْفَلَقِ * مِن شَرِّ مَا خَلَقَ به پناه بردن از شر اقتضایی مخلوقات اشاره دارد نه خود مخلوقات. شر اقتضایی ناشی از سوء اختیار مخلوقات است و خود مخلوقات به‌مثابه ظهورات حق شر نیستند. این تبیین ضروری است تا سوء فهم از وحدت وجود رخ ندهد و جلال و جمال به‌مثابه دو وجه از ظهورات الهی درک شوند.

## ضرورت تخصص و نقد عوام‌زدگی

برخی افراد ناآگاه در حوزه‌های علمی بدون فهم عمیق وحدت وجود را کفر می‌دانند و این دیدگاه مانع از فهم دقیق معارف الهی می‌شود. دخالت غیرمتخصصان در مباحث عرفانی همچون نقد عوام به پزشکی است که بدون تخصص قضاوت می‌کنند و هر کس باید در حوزه تخصص خود سخن بگوید. سیاسی‌بازی در حوزه‌های علمی به نفاق و جدایی منجر می‌شود و مانع از فهم دقیق و آزادانه مسائل عرفانی می‌گردد. صداقت و آزادگی در بحث علمی ضروری است و اگر فضای علمی آلوده به نفاق شود فهم دقیق معارف الهی ناممکن خواهد شد.

## ظهور حق در مخلوقات و معرفت

حق در صور مخلوقات ظاهر است هم در ذات خود و هم در مظاهر خلق. آیه ٱللَّهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ حق را نور و مبدأ وجود همه عالم معرفی می‌کند و این نور بدون نیاز به منور شدن در همه موجودات ظاهر است. انسان با معرفت حق را در آیینه مخلوقات یا در ذات خود می‌بیند و معرفت کامل انسان را از شناخت ظاهری به شهود باطنی می‌رساند. دل الهی همه‌جا حق را می‌بیند و مخلوقات آیینه‌هایی‌اند که حق را منعکس می‌کنند و در هر جلوه او را نشان می‌دهند. علم حق به تعداد اسما و صفات متنوع است و هر تعین را در کل و جزء می‌بیند و این علم همه عالم را در یک ذره می‌بیند و جامعیت علم الهی را نشان می‌دهد. حدیث «المؤمن مرآة المؤمن» به وحدت وجودی میان خالق و مخلوق اشاره دارد که خدا و خلق متقابلاً آیینه یکدیگرند و در یکدیگر ظهور می‌یابند.

## معرفت وحدت در نماز و نقد سوء فهم

تکرار «إياك» در آیه إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ سالک را به معرفت وحدت میان حق و خلق می‌رساند و این تکرار سالک را به سوی شهود وحدت رهنمون می‌شود. شئون ذاتی حق همان اسما و صفات اصلیه‌اند که تعینات اولیه الهی را تشکیل می‌دهند و مبنای ظهورات عالم‌اند. ادعای فرعون در آیه أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلْأَعْلَىٰ ناشی از خلط میان موظهر که حق است و مظهر که خلق است می‌باشد. او مظهر را با موظهر یکی دانست و به استکبار افتاد و این سوء فهم وحدت وجود را نشان می‌دهد. انسان به دلیل برخورداری از استعداد الهی بوی الوهیت را در خود احساس می‌کند اما سوء اختیار می‌تواند او را به استکبار بکشاند. معرفت دقیق مانع سوء فهم وحدت وجود می‌شود و انسان را به مقام خلیفة‌اللهی خود آگاه می‌سازد بدون اینکه به استکبار بیفتد.

― متن به پایان رسید.