ظهور و وحدت در عرفان نظری

## ظهور و وحدت در عرفان نظری

ظهور حق بر صدور و خلق مقدم است. لسان خلق به ماده و تقابل با مخلوق اشاره دارد و لسان صدور به کثرت و مبدأ آن دلالت می‌کند. ظهور اما تجلی حق در مراتب گوناگون است بدون آنکه کثرت ذاتی یا تقابل خلقی ایجاد شود. اولین ظهور حق وجود عام است که فیض عام یا نفس رحمانی نیز نامیده می‌شود. این مرتبه تمامی مظاهر را در بر می‌گیرد و از محدودیت مراتب خاص چون عقل اول مبراست. عقل اول به کثرت مراتب منتهی می‌شود اما وجود عام از چنین تعددی منزه است.

عقل اول و عقل عاشر و تمامی عقول طولی و عرضی و حتی ماده در عرض وجود عام قرار دارند. هیچ‌یک از این مراتب بر دیگری تقدم ذاتی ندارد. وجود عام به عنوان شأن فراگیر حق تمامی مراتب وجودی را در خود جمع می‌کند. اطلاق اول و دوم به موجودات به تقسیم و کثرت منجر می‌شود و با وحدت عرفانی در تضاد است.

## وحدت جامع حق

«هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ» حق را با اسمای مقابل توصیف می‌کند. حق اولی است که آخر و ظاهر و باطن نیز هست. این آیه بر وحدت جامع حق تأکید دارد. اول بودن حق به معنای تقدم بدون ثانی است نه اولی که دومی در پی داشته باشد. حق ثانی ندارد و هرگونه کثرت یا تقابل از ذات او منفی است.

وجود عام از جهت ربوبی تعین احدیت است و از جهت خلقی کثرت ظهوریه را نشان می‌دهد. این دو جهت وحدت ذاتی و کثرت ظاهری را در خود جمع می‌کنند. وجود عام همچون دید واحدی است که گاه یک شیء و گاه چند شیء را می‌بیند اما بینش و بیننده واحد است. حق در مراتب علو و دانی حاضر است و از هر دو متعالی است. عارف نمی‌تواند لسان کثرت یا تعدد داشته باشد زیرا همه هستی ظهور حق است.

## تمایز عرفان از فلسفه و کلام

در فلسفه و کلام خلق به کثرت و تعدد و تباین می‌انجامد اما عرفان با تأکید بر ظهور حق این دوگانگی‌ها را نفی می‌کند. عبادت در نزد حکیم و متکلم بر تقابل میان عبد و معبود مبتنی است. «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» در عرفان به انحصار در حق اشاره دارد بدون انانیت و تقابل. عبادت عارف وحدت با معبود است نه جدال با او. مفاهیم فلسفی و کلامی همچون عقل اول و عقل ثانی و عقول طولی و عرضی به کثرت و تقابل منجر می‌شوند و توحید را مخدوش می‌کنند.

## خلق و ظهور در مراتب وجود

خلق تنزیل حق در مرتبه ظهور و ترفیع آن به سوی حق است. این فرآیند نزول حق در مظاهر و بازگشت او به مقام وحدت را نشان می‌دهد. وجود عام ظهور حق است بدون تعدد و کثرت و تقابل یا غیریت. این وجود شأنی از شئون حق است که تمامی مظاهر را در بر می‌گیرد. همه هستی ظهور حق است. عارف جز این نمی‌گوید که همه چیز حق است و غیر از حق چیزی نیست. ربط در عرفان معنا ندارد زیرا همه چیز ظهور حق است و ربط مبتنی بر دوگانگی است که عرفان آن را باطل می‌کند.

«إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» اختصاص کامل وجود به حق را نشان می‌دهد. لام در این آیه انحصار است یعنی همه چیز منحصراً برای خداست. حیات و ممات و عبادت همه برای او است.

## مظهریت و مراتب ظهور

پیامبر و ائمه در مقام غیبیه ظاهر نشدند بلکه مظهر شدند. مظهریت تجلی حق در مراتب ناسوت است بدون آنکه ذات غیبی در ناسوت حلول کند. علی بن ابی‌طالب ناسوت است و امیرالمؤمنین لاهوت. لسان لاهوتی از انانیت مبراست. پیامبر اکرم مظهر جمعی است که باطن و ظاهر را در خود جمع می‌کند و این او را به عنوان کامل‌ترین مظهر حق متمایز می‌سازد.

حق مظهری با حق مظهری متفاوت است. «أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى» ادعای فرعون است که حق مظهری را به خود نسبت داد اما حق مظهری ذات حق است که از مظاهر منزه است. در عبارات عرفانی همچون حق است خالق و مخلوق واو عطف نیست بلکه واو هویت است یعنی خالق و مخلوق هر دو حق‌اند. ید بیضای موسی و دم گوساله سامری هر دو ظهور هویت حق‌اند اما تفاوت در مرتبه ظهور است. ظهور حق در همه مظاهر یکسان است اما مرتبه و کیفیت ظهور متفاوت است.

زیارت حضوری ظهور حق است و غیبت ندارد. زیارت حضور و ظهور حق را در مظاهر اولیا نشان می‌دهد. سلام در نماز هم به حق و هم به عباد صالح می‌خورد زیرا حق هو السلام است. این وحدت میان حق و مظاهر را در عبادت نشان می‌دهد.

## وجود عام و مناسبات آن

در مقام سابع وجود عام به عنوان فیض عام مناسب حق و خلق است. این وجود واسطه‌ای است که وحدت حق و کثرت خلق را در خود جمع می‌کند. وجود عام از جهت ربوبی با وحدت حق سازگار است زیرا احدیت آن با غنای ذاتی حق هم‌خوانی دارد. از جهت خلقی با کثرت ممکنات و ترتیب آنها سازگار است زیرا شمول کثرت ظهوریه را در خود دارد.

وجود عام در حقیقت مغایر با وجود حق باطن نیست مگر به نسب و اعتبارات. این وحدت ذاتی میان وجود عام و حق را نشان می‌دهد. نعوت ظهور و تعین و تعدد به واسطه تعلق حق به مظاهر به او ملحق می‌شوند. این نعوت شئون ظهوریِ حق‌اند و به ذات او تعلق ندارند. حق غنی عن العالمین و حتی از اسما و صفات است مگر در لسان ظهور. ذات حق از هرگونه نعت و قید مبراست.

## احدیت و تعینات

وجود حق باطن همان تجلی احدی ذاتی در مرتبه تعین اول است. احدیت اولین مرتبه تعین حق است که از کثرت اسما و صفات مجرد است. احدیت با غیب هویت تنها در حضور حق برای خودش متفاوت است. این تمایز ظهور اولیه حق را بدون کثرت نشان می‌دهد. مرتبه احدیت بر مرتبه شهود حق یعنی واحدیت و اسما و صفات مقدم است زیرا از مظاهر تفصیلی مجرد است.

مظاهر تفصیلی یا اعیان ثابته به وجود حقی موجودند نه به وجود ظهوری. این اعیان در علم حق موجودند و در مرتبه ظهور خارجی به صورت مظاهر ظاهر می‌شوند. نعوت ظهوری از نعوت باطنی متمایزند و نعوت باطنی هرگز ظاهر نمی‌شوند. نعوت باطنی به مقام غیب و لاتعین تعلق دارند. نور نبوی اولین ظهور حق در مرتبه احدیت است نه ذات پیامبر که جزء مظاهر باطنی است. وجود عام در نعوت باطنی مدخلیتی ندارد زیرا به ظهورات خارجی تعلق دارد.

## مراتب ظهور و فیض

رجال الغیب مظاهر باطن‌اند و ممکن است انبیا نباشند برخلاف انبیا که مظاهر ظاهری‌اند. این تمایز به تفاوت مراتب ظهور باطنی و ظاهری اشاره دارد. وجود عام در حقیقت عین وجود حق است لذا فائض از اوست اما نه از حیث ذات بلکه از حیث ظهور. این وحدت اشتراک وجودی میان حق و مظاهر را نشان می‌دهد. «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» هرگونه مشابهت یا کثرت در ذات حق و حتی مظاهر او را نفی می‌کند.

فیض عام با فیاض یعنی حق در وحدت و غنای ذاتی مناسبت دارد. این مناسبت اشتراک وحدت و غنای ذاتی را نشان می‌دهد. غیریت تقیدی مصحح فیض است و میان فائض و مستفیض تمایز ایجاد می‌کند. این غیریت صرفاً ظهوری و اعتباری است و به کثرت ذاتی نمی‌انجامد. مخلوقات به عنوان ولی‌الله در زمین ظهور دارند و حتی اشیای بی‌جان نیز می‌توانند معجزه‌آسا باشند. این ولایت ظهور حق در همه موجودات را نشان می‌دهد.

## نفی انانیت و وحدت کامل

عارف وحدت را در همه موجودات می‌بیند. عارف حتی مصحح غیریت را برمی‌دارد و همه چیز را حق می‌بیند. این نفی به مقام فنا و وحدت کامل عارف اشاره دارد. عارف برخلاف دیگران که به دنبال آبادی‌اند به دنبال خرابی یعنی نفی انانیت است. این خرابی محو خود در حق و نفی هرگونه تعین خلقی است. هر آبادی غیر از حق مسجد ضرار است و باید خراب شود. این اصل بر ضرورت نفی هرگونه کثرت و تعین غیرحقی تأکید دارد.

تعدد در مرتبه واحدیت اعتباری است و ناشی از تعلقات قوابل است. این تعدد به کثرت ظهوریه اشاره دارد نه کثرت ذاتی. تعدد اعتباری مانند دیدن چند مبصر با یک چشم است اما در عرفان دیدن بی‌تا یعنی احد هدف است. ادبیات فارسی و عربی برای بیان عرفان ناکافی است و نیاز به بازسازی دارد. عرفان نیازمند زبان ویژه‌ای است که وحدت و احدیت را منتقل کند.

## عماء و غیب اولیه

در مقام ثامن بحث به عماء می‌رسد. عماء به مقام غیب و ابهام اولیه وجود اشاره دارد. عماء برای عارف بینایی است و برای غیر او کوری. این مقام غیب اولیه است که درِ ورود به حقیقت محض است.

― متن به پایان رسید.