وجود الهی و اعیان ثابته در عرفان نظری

## وجود الهی و اعیان ثابته در عرفان نظری

وجود الهی از حیث ذات خود واحد و بی‌تعین است، اما در اعیان ثابته که قوالب علمی در علم الهی‌اند به صورت کثرت ظهوریه متجلی می‌گردد. این کثرت از ذات حق ناشی نمی‌شود، بلکه از احکام و اقتضائات اعیان ثابته برمی‌خیزد. در فص ادریسی فصوص الحکم چنین آمده است: هُوَ الْعَيْنُ الْوَاحِدَةُ وَهُوَ الْعُيُونُ الْمُتَكَثِّرَةُ، وَالتَّعَدُّدُ لَيْسَ إِلَّا مِنْ حُكْمِ الْمَحَلِّ، وَالْمَحَلُّ عَيْنُ الْعَيْنِ الثَّابِتَةِ، فِيهَا يَتَنَوَّعُ الْحَقُّ فِي الْمَجْلَى که بدین معناست: حق همان عین واحد است و همان اعیان متکثر، و تعدد تنها از حکم محل ناشی می‌شود، و محل همان عین ثابته است که در آن حق در مجلی تنوع می‌یابد. اعیان ثابته محل تجلی وجود واحد حق‌اند و تنوع مشاهده‌شده در ظهورات به تفاوت در احکام این اعیان بازمی‌گردد نه به ذات وجود که در مقام تنزیه از هرگونه کثرت منزه است.

اعیان ثابته حقایق علمی در علم ازلی حق‌اند که فاقد وجود خارجی بوده و هرگز ظاهر نشده‌اند و ظاهر نخواهند شد. این اعیان زمینه‌ساز ظهور وجود الهی در مراتب گوناگون‌اند اما خود به معنای دقیق کلمه ظهور ندارند زیرا ظهور از احکام وجود است نه عدم. نسبت دادن ظهور به اعیان از برخی جهات نادرست است چرا که اگر بگوییم اعیان ظهور می‌یابند باید آنها را موجود فرض کنیم و چنانچه وجودشان به وجود الهی وابسته باشد و همزمان وجود الهی نیز برای ظهورش به اعیان نیاز داشته باشد دور لازم می‌آید. از این رو ظهور را باید به وجود الهی نسبت داد و اعیان را صرفاً محل و مجلای این ظهور دانست.

## اقتران وجود با اعیان و مراتب ظهور

وجود الهی از حیث اقترانش با اعیان ثابته ظهورات متنوعی دارد که هر یک احکام خاصی را به دنبال می‌آورد. این اقتران در برخی مراتب نظیر ملائکه و موجودات مجرد به صورت محدود رخ می‌دهد و در برخی مراتب نظیر انسان که مظهر جامع است به تمامیت می‌رسد. انسان به واسطه جامعیت مرتبه خود تمام مراتب وجودی را در خود منعکس می‌سازد و از این رو خلیفه الهی نامیده می‌شود. در این دیدگاه مراتب وجودی از قلم که نماد عقل اول است و لوح که نماد نفس کلی است آغاز می‌شود و به ظرف ناسوت که انسان مظهر تام آن است می‌رسد.

هر مرتبه از مراتب وجودی به واسطه اعیان ثابته خاص خود ظهور متفاوتی از وجود الهی را نمایان می‌سازد. اعْلَمْ أَنَّ لِلْوُجُودِ الْإِلَهِيِّ مِنْ حَيْثُ عَرُوضِهِ لِلْأَعْيَانِ بِحَسَبِ كُلِّ اقْتِرَانٍ وَتَعَيُّنٍ ظُهُورًا که بدین معناست: بدان که برای وجود الهی از حیث عروض آن بر اعیان به حسب هر اقتران و تعینی ظهوری است. این ظهور به معنای تجلی وجود در قالب‌های علمی اعیان است که احکام مختلفی را بسته به تنوع اعیان به همراه می‌آورد.

تنوع حق در مجلی که همان محل ظهور و اعیان ثابته است رخ می‌دهد: فِيهَا يَتَنَوَّعُ الْحَقُّ فِي الْمَجْلَى یعنی در آن حق در مجلی تنوع می‌یابد. این تنوع به احکام متفرع بر حق منجر می‌شود که از اعیان ناشی می‌گردد نه از ذات حق که واحد و غیرمتکثر است. احکام متفرع بر حق به واسطه تفاوت در اعیان شکل می‌گیرند و از این طریق است که کثرت ظهوریه در عین وحدت قدسی ممکن می‌گردد.

## علم عارف محقق و شهود وحدت و کثرت

علم عارف محقق در هر دو مشهد وحدت و کثرت به اعیان ثابته بازمی‌گردد. إِنَّ عِلْمَ الْعَارِفِ الْمُحَقِّقِ فِي الْمَشْهَدَيْنِ جَمِيعًا عَائِدٌ إِلَى الْعَيْنِ الثَّابِتَةِ یعنی علم عارف محقق در هر دو مشهد به عین ثابته بازمی‌گردد. عارف محقق کسی است که معرفتش با عمل صالح همراه است و به این واسطه به درک حقیقت اعیان ثابته دست می‌یابد که زمینه‌ساز ظهور وجود واحد حق‌اند. مشهد وحدت به درک وحدت وجود در مقام تنزیه اشاره دارد و مشهد کثرت به درک تنوع در ظهورات و تجلیات حق مربوط می‌شود. عارف محقق با تلفیق معرفت نظری و عمل صالح به شهود وحدت در کثرت و کثرت در وحدت نائل می‌شود.

ظهور وجود حق به حسب اعیان ثابته است: الْوُجُودُ الْوَاحِدُ الْحَقُّ بِحَسَبِهَا یعنی وجود واحد حق به حسب آنها ظاهر می‌شود. گاه ظهور به وجود نسبت داده می‌شود و گاه به اعیان اما در هر دو حالت اعیان سبب تنوع‌اند. وجود حق از حیث ذات خود فاقد خصوصیت است: إِذْ لَا خُصُوصِيَّةَ لِلْوُجُودِ الْحَقِّ یعنی زیرا که برای وجود حق خصوصیتی نیست. اعیان ثابته با وجود حق تحقق می‌یابند و احکام و خصوصیات آنها نیز به واسطه وجود شکل می‌گیرد. ذات الهی از هرگونه تعین و تخصیص منزه است و تمام تعینات در مرتبه اعیان ثابته رخ می‌دهد.

تعین اعیان ثابته به ذوات عدمی و علمی آنها وابسته است نه به وجود حق تا از دور منطقی جلوگیری شود: فَيَكُونُ تَعَيُّنُ الْأَعْيَانِ بِذَوَاتِهَا یعنی پس تعین اعیان به ذوات آنها است. این تمایز اساسی است زیرا اگر تعین اعیان به وجود حق وابسته باشد و همزمان ظهور وجود نیز به اعیان نیاز داشته باشد دور حاصل می‌شود. بنابراین تعین اعیان از ذوات علمی و عدمی خودشان برمی‌خیزد و وجود حق در این اعیان متجلی می‌شود بدون آنکه خود تعینی بیابد.

## رابطه متقابل حق و اعیان

رابطه حق و اعیان به گونه‌ای است که هر یک آینه دیگری‌اند. أَنْتَ مِرْآتُهُ وَهُوَ مِرْآةُ أَحْوَالِكَ یعنی تو آینه او هستی و او آینه احوال توست. این تعبیر رابطه متقابل بین حق و اعیان را نشان می‌دهد که در آن اعیان آینه وجود حق‌اند و حق آینه احوال اعیان. ظهور در آینه به حسب ظرفیت و اقتضای آینه شکل می‌گیرد و از این رو هر عین ثابته جلوه خاصی از وجود الهی را منعکس می‌سازد. این رابطه متقابل نه به معنای تأثیر و تأثر واقعی بلکه به معنای تجلی و ظهور است که در آن وجود در اعیان ظاهر می‌شود و اعیان محل این ظهورند.

اعیان ثابته لَمْ تَظْهَرْ وَلَا تَظْهَرُ أَبَدًا یعنی ظاهر نشده‌اند و هرگز ظاهر نخواهند شد. این تعبیر بر عدم ظهور خارجی اعیان تأکید دارد و نشان می‌دهد که آنچه ظاهر می‌شود وجود الهی است نه اعیان. اعیان صرفاً قوالب علمی‌اند که وجود در آنها متجلی می‌گردد اما خود به معنای دقیق ظهور ندارند. این نکته در برخی تعبیرات عرفانی که ظهور را به اعیان نسبت می‌دهند باید مدنظر قرار گیرد زیرا چنین نسبتی از باب مجاز است و مراد واقعی ظهور وجود در محل اعیان است نه ظهور خود اعیان.

## مراتب وجودی و تقسیم‌بندی آنها

مراتب وجودی به دو قسم تقسیم می‌شوند: قسمی که امکان در آن تنها از یک جهت یعنی امکان ذاتی تأثیر دارد و قسمی که امکان در آن به واسطه شرایط و اسباب متعدد شکل می‌گیرد. قسم اول شامل موجودات مجرد نظیر ملائکه است که تنها به امکان ذاتی وابسته‌اند و قسم دوم شامل موجودات مادی نظیر انسان است که علاوه بر امکان ذاتی به شرایط و اسباب خارجی نیز نیازمندند. قسم اول دارای اولیت وجودی است زیرا امکان در آن به سادگی به فعلیت می‌رسد و نیازی به شرایط متعدد ندارد.

ویژگی‌های قسم اول مراتب وجودی عبارت است از اولیت وجودی که به معنای پیشینگی در وجود و نزدیکی به حق است، قرب تام به حق که ناشی از عدم حجاب مادی است، دوام در حضره احدیت که به معنای استمرار شهود است، و اختصاص به ارواح ملکیه و روحانیات بشریه که نشان می‌دهد این مرتبه مختص موجودات مجرد است. این موجودات به واسطه مجرد بودن از کثرات مادی در نزدیک‌ترین مرتبه به وحدت قدسی قرار دارند و از ویژگی دوام و استمرار در حضور الهی برخوردارند.

تمایز بین دو قسم مراتب وجودی نه تنها از حیث ساختار هستی‌شناختی بلکه از حیث سیر و سلوک نیز اهمیت دارد. موجودات قسم اول به واسطه اولیت و قرب تام خود نمونه‌هایی‌اند برای سالک که در مسیر تقرب به حق است و موجودات قسم دوم با همه کثرات و حجاب‌های خود می‌توانند از طریق سیر و سلوک به مراتب علیا نزدیک شوند. انسان که در قسم دوم قرار دارد اما جامعیت دارد می‌تواند به واسطه سیر از کثرت به وحدت و از مادیت به تجرد به مراتب علیا صعود کند و از این رو مظهر اتم و خلیفه الهی نامیده می‌شود.

― متن به پایان رسید.