علم الهی و نسبت آن با ذات حق

## علم الهی و نسبت آن با ذات حق

## تمایز انکشاف ذاتی از انکشاف مظهری

بنیادی‌ترین تمایزی که در تبیین علم الهی باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت میان دو ساحت انکشاف است: انکشافی که در ظرف تعین خلقی رخ می‌دهد، و انکشافی که عین ذات حق است. علم در ساحت خلق، وابسته به ظهور مظاهر الهی در حضرت ذهنی و در محدوده‌ی تعین وجودی انسان است؛ از این‌رو نه تنها از احاطه بر ذات حق قاصر است، بلکه از درک کنه صفات الهی نیز عاجز می‌ماند. این قصور، نه از نقص آگاهانه، بلکه از اقتضای ذاتی تعین است؛ تعین خلقی به‌طور بنیادین با احاطه بر ما لا تعیّن فیه ناسازگار است.

در برابر، علم در ساحت حق، عین ذات الهی و انکشاف ذاتی است که هیچ نسبت زائد و هیچ تعین عارضی در آن راه ندارد. جوهره‌ی علم، انکشاف است؛ اما این انکشاف در ساحت حق، ذاتی و عین ظهور ذات در مقام وحدت قدسی است، نه امری مستقل از ذات یا متمایز از آن. عینیت علم با ذات، به معنای احاطه‌ی محیط بر محاط نیست؛ احاطه مستلزم تمایز میان محیط و محاط است، و هرگونه تمایز در مقام وحدت ذاتی منتفی است. علم حق، ظهور ذات در مقام وحدت است، نه چیزی که ذات را در برگیرد یا از آن متمایز باشد. این نکته، پارادوکس ظاهری احاطه را از میان برمی‌دارد: نه نسبتی هست که ناقص باشد، و نه تمایزی که احاطه‌ای را مقتضی شود.

بر این اساس، تعریف علم به‌مثابه «نسبت» که در برخی تقریرهای متکلمانه رایج است، برای تبیین علم حق کافی نیست. تعریف دقیق‌تر، علم را از حیث جوهره‌اش انکشاف می‌داند؛ انکشافی که در ساحت خلق، مظهرمحور و در ساحت حق، ذاتی و عین ظهور در مقام وحدت است. این تعریف، علم را از حوزه‌ی عوارض و نسب بیرون می‌برد و آن را به بطون ذات الهی پیوند می‌زند.

## لفظ جلاله و مرزهای دلالت اسمایی

پرسش از امکان وجود اسمی که به‌طور تام بر ذات حق دلالت کند، از پرسش‌های بنیادین در مبحث اسمای الهی است. لفظ جلاله «الله»، به‌عنوان جامع‌ترین اسم در منظومه‌ی اسمای حسنی، کانون این پرسش است. این اسم، از منظر شماری از علمای ادب و شریعت از جمله خلیل، سیبویه، ابوحنیفه، شافعی، غزالی و فخرالدین رازی، علم بالغلبه است؛ یعنی اسمی که بر مرتبه‌ی الوهیت و واحدیت دلالت دارد، نه بر ذات من حیث هی. این دیدگاه همچنین اشتقاق «الله» از «إله» یا «الحی» را رد می‌کند و بر جامد بودن این اسم تأکید می‌ورزد تا از انحصار دلالت آن در یکی از شؤون یا صفات جلوگیری شود.

حاصل این تبیین آن است که «الله»، هرچند جامع تمامی اسمای حسنی است، دلالتش بر مرتبه‌ی الوهیت و واحدیت متوقف می‌ماند و از دلالت مستقیم بر ذات مطلق در مقام احدیت قاصر است. ذات حق در مقام غیب الغیوب، از تعین هر اسمی مبراست؛ چنین تبیین می‌شود که افضلیت ذات بر تمامی تعینات اسمایی، مانع دلالت تام هر اسمی بر آن می‌شود.

این عدم امکان را هم دلیل نقلی و هم استدلال عقلی تأیید می‌کنند. از منظر نقلی، در روایتی از پیامبر اکرم (ص) آمده است: «استأثرت به في علم غيبک»، یعنی حق تعالی آن اسم اعظم را در علم غیب خویش نهان داشته است؛ این روایت دلالت می‌کند که حتی پیامبر (ص) که واجد اتمّ مراتب ولایت و علم است، به اسمی که تماً بر ذات دلالت کند دست نیافته است. از منظر عقلی، هر اسمی به‌حکم تعین، محدود است؛ و ذات نامتناهی در مقام وحدت قدسی، از آنچه متعین و محدود است فراتر است. میان تعین و اطلاق ذاتی، نسبت انطباق و دلالت تام برقرار نمی‌شود.

## توحید و دقت منطقی در تفسیر «لا اله الا الله»

عبارت توحیدیه‌ی «لا اله الا الله» در پیوند با مباحث اسمایی و وجودی فوق باید با دقت منطقی تحلیل شود. دو تفسیر رایج، هر کدام از جهتی ناقص‌اند. تفسیر «لا اله موجودٌ إلا الله»، وجود الهی را تنها برای حق اثبات می‌کند اما امکان الوهیت در غیر را به‌طور کامل نفی نمی‌کند؛ و تفسیر «لا اله ممکنٌ إلا الله»، امکان الوهیت در غیر را نفی می‌کند اما وجود الهی را برای حق اثبات نمی‌نماید. هر یک از این دو تفسیر، توحید را از یک جهت ناقص می‌گذارد.

تفسیری که توحید را به‌تمامی محقق می‌سازد، عبارت «لا اله إلا في الوجود أو الإمكان إلا الله» است. در این تعبیر، «أو» در سیاق نفی، به‌حکم قاعده‌ی منطقی «أو في حيز النفي بمعنى ولا»، نفی را بر هر دو وجه جاری می‌کند؛ یعنی هم وجود الوهیت در غیر حق نفی می‌شود و هم امکان آن. این تفسیر، توحید را در کامل‌ترین صورت منطقی آن تقریر می‌کند و از هرگونه شکاف در نفی الوهیت از غیر حق جلوگیری می‌نماید.

## کلی طبیعی و نسبت آن با وحدت وجود

بحث کلی طبیعی با مسئله‌ی توحید و وحدت وجود پیوند ناگسستنی دارد. قطب‌الدین رازی استدلال می‌کند که اگر جنس، فصل، و نوع هر یک به‌صورت مستقل در خارج متحقق باشند، حمل منطقی میان آن‌ها ناممکن می‌شود، زیرا تعدد حقایق، وحدتی را که حمل مقتضی آن است از میان می‌برد. این استدلال، وجود عینی کلی طبیعی در خارج را زیر سؤال می‌برد.

خواجه نصیرالدین طوسی نیز وجود عینی کلی مشترک در خارج را رد می‌کند و معتقد است طبیعت در عقل موجود است و در خارج تنها افراد متعین وجود دارند. این موضع، تناقض حمل میان حقایق را رفع می‌کند. در تبیین دقیق‌تر، وجود مصدر وحدت است و ماهیت‌ها مصدر کثرت؛ وجود، واحد است و در افراد مختلف با تعینات گوناگون ظهور می‌یابد، اما ماهیت‌ها در ظرف ذهن کثیر می‌شوند. این دیدگاه با مبنای وحدت قدسی هم‌راستاست: وحدت حقیقی از آنِ وجود است و کثرت ظهوریه به تعینات بازمی‌گردد، نه به اصل وجود.

― متن به پایان رسید.