نفس الرحمان و مراتب تعین در عرفان نظری

### نفس الرحمان: حقیقت و دامنه سریان

نفس الرحمان در عرفان نظری عبارت است از فیض عام الهی که از مرتبه احدیت تا عالم ناسوت ساری است وماده صور کونیه به شمار می‌رود. این حقیقت، منشأ همه تعینات و ظهورات وجودی است و رابطه میان وحدت قدسی الهی و کثرت ظهوریه مظاهر را برقرار می‌سازد. نفس الرحمان در مقام بخار عام، حرارت حیات‌بخش حرکت ماده را در عالم ناسوت فراهم می‌آورد و از تعین اول تا تعین ثانی، و ازظرف ولایت تا رقیقه ناسوتی، به عنوان حامل حیات وجودی عمل می‌کند.

این حقیقت واحد با اسمای متعددی شناخته می‌شود: فیض، مرتبه حبی، فیض اولی و عماء. هر یک از این تعابیر به جنبه‌ای خاص از همین حقیقت اشاره دارد؛ «فیض» بر سریان آن در همه مراتب دلالت می‌کند، «حب» به اقتضای الهی ظهور ناظر است، و «عماء» مرتبه‌ای را نشان می‌دهد که پیش از تعینات عینی قرار دارد. مرتبه عماء به عنوان ماده تعینات حقایق، جایگاهی محوری دارد، زیرا همه حقایق وجودی در آن به وجود علمی متعین‌اند و با سریان فیض، بهظهور عینی می‌رسند.

### احدیت، ضیق اطلاق و تمایز با ذات

موید الدین جندی در تبیین نفس الرحمان، وجود متنفس را از آن جهت «نفس» می‌نامد که تعینش به نفس متعین بازمی‌گرد، و این تعین ازضیق اطلاق و استهلاک در احدیت ناشی می‌شود. ضیق اطلاق به محدودیت وجود در برابر اطلاق ملق احدیت اشاره دارد، و استهلاک عبارت است از محو شدن همه تعینات در بطون وحدت احدیت. نفس الرحمان، هرچند فیض عام است، خود تحت سیطره احدیت قرار دارد و اطلاقش مقید به تعین احدی است.

در این چارچوب، احدیت معین همه نزولات است؛ دارای تعین اولی است، اما فاقد تعین کثرتی. نزولات، متعین به تعینات جزئی و نازله‌اند. تمایز ذات از احدیت در این نکته نهفته است کهذات الهی مرتبه‌ای مطلق و بی‌تعین است که هیچ ضیقی بر آن روا نیست، در حالی که احدیت نخستین مرتبه ظهور است و دارای تعین اولی. این تمایز، مبنای درک رابطه وحدت قدسی و کثرت ظهوریه در عرفان نظری است.

### واحدیت، تجلی ساری و نشئه وجودیه

نفس الرحمان به لحاظ مُظهری، واحدیت است و به لحاظ مَظهری، کون. واحدیت مرتبه ظهور اسما و صفات الهی است؛ نفس الرحمان مُظهر آن و کون مَظهر آن است. در مرتبه واحدیت، اعیان ثابته به وجود علمی حق موجودند، و مظاهر عینی در ظرف خارج به وجود نفس خود نیز متجلی می‌شوند. این تمایز میان وجود علمی و وجود عینی، از دقایق بنیادین تحلیل مراتب ظهور است.

نفس الرحمان تجلی ساری در تمام نشئه وجودیه است که کلیات و جزئیات را در بر می‌گیرد. نشئه وجودیه، کلمات و حروف نفس الرب است که همه مظاهر، از کلی تا جزئی، را شامل می‌شود. وجود متنفس در این تبیین ماند کلام است که تعینش به متکلم وابسته است؛ نفس الرحمان متکلم و کون کلام آن است.

### نکاح اول، منزل تدلی و حضرت نفوذ اقدار

نفس الرحمان نتیجه اجتماع عام اسمای ذاتیه در مرتبه واحدیت، با توجه الهی غیبی است. این اجتماع که نکاح اول نامیده می‌شود، فیض الهی را در مرتبه علمی ایجاد می‌کند. توجه الهی غیبی پیش از ظهور مظاهر، هم جنبه حبی دارد و هم جنبه ارادی؛ جندی میل الهی به حقیقت جامعه را محبت و نسبت به حقایق طالبه را اراده می‌نامد، و این تمایز بر دو وجه متفاوت از اقتضای الهی ظهور دلالت می‌کند.

صدرالدین قونوی اینجتماع را در برخی از مواضع از مراتب نکاح نمی‌داند، از آن روی که غیبی است و ثمر عینی ندارد. این تمایز‌گذاری بر فاصله میان مرتبه علمی و مرتبه عینی تأکید می‌کند و نشان می‌دهد که نکاح در نظر قونوی منحصر به ظهور عینی است.

نکاح اول به عنوان منزل تدلی، محل ابتداء تنزل و صدور اولی است. مرتبه عماء در این سیاق ماده تعینات حقایق است و اصل فیض تعینات محسوب می‌شود. نفس الرحمان همچنین حضرت نفوذ اقدار است که مبدع اجتماعات و متوضع وجودات و حقایق است؛ اقدار، اندازه‌های کلی در ظرف علمی‌اند که به وجود علمی حق متعین می‌شوند.

### تعین، متعین و مراتب ظهور الف

جندی تعین را صورت متعین می‌داند و در این تحلیل سه رکن متمایز را از هم باز می‌شناسد: معین به منزله فاعل، متعین به منزله مفعول، و تعین به منزله فعل. تعین بدون متعین تحقق نمی‌یابد، چنان‌که فعل بدون مفعول محال است. نفس الرحمان ماده صور موجودات کونیه است، چنان‌که نفس انسانی از قلب صادر می‌شود.

نفس انسانی در قلب تعین دارد، اما از متعین متمایز نیست؛ در خارج است که تعین و متعین از یکدیگر جدا می‌شوند. این تمایز، ساختار رابطه وحدت در مرتبه علمی و کثرت در مرتبه عینی را نشان می‌دهد. در مرتبه علمی، تعین و متعین متحدند، اما در مرتبه عینی، به اقتضای کثرت ظهوریه، متمایز می‌شوند.

الف به عنوان تعین اولی، واحد، نفس الرحمانی یا وجود ساری است و سه مرتبه دارد: مرتبه پیش از امتداد، مرتبه حین امتداد، و مرتبه پس از امتداد. این سه مرتبه، سیر تعینات را از احدیت به واحدیت و از واحدیت به ناسوت ترسیم می‌کند و بنیان تحلیل مراتب ظهور در این مبحث را تشکیل می‌دهند.

― متن به پایان رسید.