مراتب هیمان در ساختار تجلیات وجودی

در چارچوب عرفان نظری، هیمان احدی به مقام ذات الهی در مرتبه غیب‌الغیب اطلاق می‌شود؛ مقامی که در آن هیچ‌گونه تعین و کثرتی متصور نیست وحدت قدسی محض بر آن حاکم است. ذات در این مرتبه پیش از هرگونه ظهور و شأنی از شؤون، در بطون تام مستور است. این مقام در بحث حاضر صرفاً به‌عنوان افق مرجع مطرح است، نه موضوع تحلیل مستقیم؛ چه آنکه بحث از هیمان احدی مستلزم ورود به ساحتی است که زبان تبیین استدلالی در آن به ضرورت از کار می‌افتد.

نقطه آغاز بحث، هیمان واحدی است که اولین مرتبه تعین الهی را نشان می‌دهد. در این مرتبه، اقتضای ظهور فعلیت می‌یابد و نخستین کثرت ظهوریه در ساحت اسما و صفات پدیدار می‌گردد. هیمان واحدی از این رو مبنای ظهور ارواح جلالی به شمار می‌رود و نسبت میان این دو مرتبه، نسبت اصل به فرع در سلسله تجلیات است، نه نسبت تباین ذاتی.

پس از هیمان واحدی، هیمان تجسد مطرح می‌شود که به ظهور ارواح جلالی در ظرف ارض بیضاء ناظر است. ارض بیضاء عالمی است متمایز از عالم طبیعت و متعلق به ساحت مثال؛ ظرفی که در آن ارواح جلالی به تسبیح و تقدیس الهی مشغول‌اند و استیلای سلطان جلال چنان بر آن‌ها غالب است که هیچ توجهی به غیر یا حتی به نفس خویش در آن‌ها باقی نمانده است.

ارواح جلالی و فنای ابدی در ارض بیضاء

ارواح جلالی آن دسته از ارواح‌اند که غلبه سلطان جلال الهی بر آن‌ها تام است. در توصیف این حال آمده است: لِاسْتِيلَاءِ سُلْطَانِ الْجَلَالِ عَلَيْهِ، یعنی به سبب چیرگی سلطان جلال بر هر یک از این ارواح، هیچ روحی از آن‌ها به سوی غیر التفات نمی‌کند. این وصف، دلالت بر فنای ابدی دارد که در متن از آن با عبارت فَنَائِهِمْ بِفَنَاءِ الْأَبَدِ یاد شده است. فنای ابدی در این سیاق به معنای محو کامل وجود نیست، بلکه به معنای از میان رفتن هرگونه توجه به غیریت و خودآگاهی منفصل است؛ ارواح جلالی در تجلی وحدت قدسی چنان مستغرق‌اند که کثرت ظهوریه برای آن‌ها حجاب نمی‌شود.

در مرتبه‌ای پایین‌تر، ارواح متخیره در همین ظرف ارض بیضاء آفریده شده‌اند. این ارواح نیز به تسبیح و تقدیس مشغول‌اند و از غیر بی‌خبرند، اما تمایز آن‌ها از ارواح جلالی در درجه استغراق و شدت استیلای جلال است. ارض بیضاء به‌عنوان ظرف مشترک این ارواح، عالمی است که در آن خلال و تبدل راه ندارد. آیه كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ از سوره الرحمن ناظر به عالم ناسوت است و شمول آن به ارض بیضاء از سیاق قابل استخراج نیست؛ چه آنکه ارض بیضاء در ساحت مثال قرار دارد و احکام عالم ماده بر آن جاری نمی‌شود.

انسان کامل: جامعیت وجودی و تقدم نوری

انسان کامل در نظام عرفان نظری از آن جهت مصدر عوالم شمرده می‌شود که جامع همه مراتب تجلیات و ظهورات الهی است. این جامعیت، او را به محور نظام هستی بدل می‌کند؛ نه به این معنا که علت فاعلی عوالم باشد، بلکه به این معنا که همه شؤون وجودی در حقیقت او مجتمع‌اند و عوالم در مراتب مختلف، جلوه‌های منفصل همان حقیقت جامعه‌اند.

نوریت انسان کامل، به‌ویژه آن‌گونه که در حقیقت محمدیه صلی‌الله‌علیه‌وآله متجلی است، بر عوالم لایتناهی تقدم دارد. آدم به‌عنوان فرد ناسوتی این نوریت، یکی از ظهورات آن در ظرف طبیعت است. این تقدم وجودی بر تقدم زمانی دلالت ندارد؛ بلکه تقدمی رتبی وجودی است که از اقتضای مقام جامعیت ناشی می‌شود.

تعریف منطقی انسان به حیوان ناطق در این افق تحلیلی ناکافی است؛ زیرا حیات و نطق به معنای گسترده آن‌ها در همه مراتب وجود حاضرند و اختصاص به نوع انسانی ندارند. از منظر عرفان نظری، انسان به معنای اُنس‌العالم تبیین می‌شود؛ موجودی که به اقتضای جامعیت خود، با همه مراتب عوالم مأنوس است و آیینه تجلی همه ظهورات الهی به شمار می‌رود.

عالین در این نظام، آن دسته از انبیا و اولیا هستند که دارای مقام جمعی‌اند؛ یعنی هم‌زمان واجد فنای ابدی در وحدت قدسی و حضور فعال در ظرف ناسوت‌اند. این مقام، که از آن به جمع‌الجمع تعبیر می‌شود، از ارواح جلالی متمایز است؛ چه آنکه ارواح جلالی در فنای ابدی مستغرق‌اند و توجهی به مرتبه کثرت ندارند، حال آنکه عالین با حفظ استغراق در وحدت قدسی، در عوالم کثرت ظهوریه نیز حاضرند.

ظهور انسان کامل در عالم ناسوت با سرکشی ذاتی این عالم پیوند دارد. عالم ناسوت به اقتضای بُعد از مبدأ و غلبه کثرت ظهوریه، بیشترین مقاومت در برابر جریان ولایت را داراست. حضور انسان کامل در این ظرف، به اقتضای جامعیت او، ضرورت وجودی دارد و هدایت این عالم از مسیر نور ولایی محقق می‌شود.

عقل اول و سلسله تعینات وجودی

عقل اول نتیجه التفات عنصر اعظم به ساحت تصدیر، یعنی ظهور خلقت، است. این عقل نخستین تعین الهی در مرتبه عوالم کلی است و علم به نفس و به موجِد خود را یک‌جا دارد. از حیث تصدیر، همین حقیقت قلم نامیده می‌شود؛ از حیث تصرف در عالم ارواح، روح خوانده می‌شود؛ از حیث استواء و احاطه بر مراتب وجود، عرش است؛ و از حیث احصاء و ضبط تقدیرات، امام مبین.

این چهار اعتبار، چهار وجه از یک حقیقت واحدند، نه چهار موجود مستقل. امام مبین در این سیاق به حقیقت ولایی ناظر است که محور احصاء و نگهداشت نظام عوالم است. قلم بر لوح جاری می‌شود و قضا و قدر، چه در مرتبه کلی و چه در مرتبه جزئی، از همین جریان برمی‌آیند. تقدیرات الهی در ظرف لوح ثبت می‌شوند و این ثبت شامل ایجابات مادون و مافوق لوح می‌گردد.

مراتب عبادت و سلوک عرفانی

عبادت در عرفان نظری دارای سه مرتبه متمایز است. نخست عبادت حظی است که انگیزه آن کسب ثواب یا دفع عقاب است و در این مرتبه، غایت نفسانی بر فعل عبادی حاکم است. دوم عبادت امری است که بر اساس امتثال امر الهی و اخلاص در دین صورت می‌گیرد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ، یعنی فرمان نبردند مگر آنکه خداوند را با خلوص تمام در دین عبادت کنند. سوم عبادت بحقه است که از سر محبت و عشق الهی انجام می‌شود و هیچ غایت نفسانی، اعم از رجاء بهشت یا خوف از جهنم، در آن دخیل نیست.

سلوک عرفانی از منظر این بحث، مسیر قطع تعلق طمع است در سه مرحله: قطع طمع از غیر، قطع طمع از خود، و قطع طمع از حق. این سه مرحله نشان‌دهنده عمق تحول درونی است که سالک را از نگاه ابزاری به هستی به سوی رابطه‌ای عاشقانه با حق هدایت می‌کند. در عبادت بحقه، خداوند نه از آن جهت که رازق یا آمر است، بلکه از آن جهت که محبوب و انیس است پرستیده می‌شود. این مقام به اولیای الهی نسبت داده می‌شود که در آن، نسبت میان عابد و معبود از نسبت خوف و رجاء به نسبت عشق و انس تحول یافته است.

― متن به پایان رسید.