## ظهور موجودات و مبانی آن در نظام وجود

هیچ موجودی بدون اقتضا و علل خاص خود در عرصه وجود ظاهر نمی‌شود و هیچ رخدادی در ساحت خلقت بی‌بنیاد نیست. این اصل، نه یک فرض کلامی، بلکه پایه‌ای است که تمام تبیین‌های عرفان نظری در باب ظهور کثرت از وحدت بر آن استوار است. تجلیات حق از مقام بطون به ساحت ظهور، در هر مرتبه‌ای از مراتب وجود، مشروط به اقتضائات خاص آن مرتبه است و از این رو، هیچ ظهوری خارج از دایره این اقتضائات واقع نمی‌شود.

علل و عوامل مؤثر در ظهور هر مولود، منحصر به مرتبه‌ای واحد نیست؛ بلکه از اسما و صفات الهی در مقام احدیت و واحدیت تا مبادی عالیه، مجردات، عالم مثال و ناسوت، همه در شکل‌گیری هر پدیده‌ای نقش دارند. این نگاه، جامعیت نظام ظهور را تأیید می‌کند و هیچ مرتبه‌ای از مراتب وجود را از دایره تأثیر بیرون نمی‌داند. افزون بر این، هیچ مرتبه‌ای به‌تنهایی علت تام پدیده‌ای نیست؛ ظهور هر موجودی حاصل تعامل مشاع علل و اقتضائاتی است که سلسله‌ای از مراتب پیشین را در بر می‌گیرد. هر فعل و هر ظهوری، خود متأثر از شؤون و ظهوراتی است که از پیش در عوالم بالاتر تعین یافته‌اند و از این رو فاعلیت مستقل برای هیچ مرتبه‌ای از مراتب ثابت نمی‌شود.

## سلسله‌مراتب وجود و نقش آن در ظهور موجودات

مراتب وجود از احدیت که مقام ذات بلاتعین است، و از واحدیت که مقام تعینات اسمائی و ظهور شؤون است، تا عالم مجردات، عالم مثال و ناسوت، سلسله‌ای منتظم را می‌سازند که هر مولودی در بستر آن ظاهر می‌شود. هیچ موجودی از این سلسله بی‌نیاز نیست و هر تعینی در مرتبه پایین‌تر، مسبوق به ظهوری در مرتبه بالاتر است.

ظهور موجودات در این نظام، حاصل تعامل دو جهت اساسی است: جهت ایجاب که از آن به حضرت فاعلیت تعبیر می‌شود، و جهت قبول که جانب انفعال و پذیرش است. این تعامل در حضرات روحانی با میانجی‌گری قلم و لوح، و در عالم مثالی با میانجی‌گری عرش و کرسی تحق می‌یابد، و نفس رحمانی که همان تجلی حبی در ساحت کثرت ظهوریه است، واسطه این فیضان است. فردیت جامعه میان غیب و شهادت، روح را در موالید سرایت می‌دهد و در آدم و حوا به‌عنوان مظهر این جمعیت متجلی می‌شود. قرآن کریم در این باب می‌فرماید: سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ؛ پاک و منزه است آن که تمامی زوجیت‌ها را پدید آورد، از آنچه زمین می‌رویاند و از خودِ نفوس و از آنچه در وهم و ادراک آدمیان نمی‌گنجد. این آیه، زوجیت را اصلی جاری در همه عوالم می‌داند و انسان را در دو فصل نوری و طینی تعریف می‌کند؛ فصل نوری به‌منزله ظرف جانب حق، و فصل طینی به‌منزله ظرف تعین ناسوتی.

در این نظام، پیامبر اکرم و حضرت علی علیهماالسلام، در مرتبه ناسوتی پدر این امت‌اند و در مرتبه نوری پدر تمام عالم وجود. این جایگاه را حدیث أنا و علی أبوا هذه الأمة تصریح می‌کند و دلالت آن در افق عرفان نظری بسی فراتر از بُعد ناسوتی است.

## اقتضائات ظهور مولود و پیچیدگی نظام علّی

در باب عوامل مؤثر بر تعیین خصوصیات مولود، روایاتی از پیامبر اکرم سه عامل قوت، کثرت و جمعیت نطفه را در مذکر شدن مولود مؤثر دانسته‌اند. با این حال، این تبیین را نباید به‌صورت علیتی منحصر و تام دانست، زیرا عوامل تسبیبی با سلسله‌های پیشینی که گاه به چندین قرن پیش بازمی‌گردند نیز در اقتضائات ظهور مولود نقش دارند. هر نطفه خود معلول شرایط، سوابق ارضی، سمایی، معنوی و مادی خاصی است و این سوابق می‌توانند اقتضائات خود را بر عوامل قریب غالب سازند.

عوامل محیطی از قبیل کیفیت فضا، خوراک، و همنشینی نیز در این زمینه بی‌اثر نیستند. تخیل والدین در هنگام انعقاد نطفه و تعامل و تغالب میان تخیلات ایشان، اثری مستقیم بر شکل و اخلاق مولود دارد، اما این تخیل تنها در بستر عمل و رعایت شروط شرعی ثمربخش است و به‌تنهایی تأثیر تام ندارد. همچنین تغذیه مادر در دوران بارداری از جمله عواملی است که در سلامت مولود مؤثر شناخته شده است.

اعمال خیر یا شر محیط، از اثرپذیری محدود به لحظه حال فراتر می‌روند و می‌توانند بر نسل‌های آینده نیز اثر بگذارند. این حکم، ضرورت مراقبت در رفتار و محیط را از منظر عرفان نظری تأیید می‌کند.

## تجلی حبی به‌منزله مبدأ خلقت

مبنای خلقت در افق عرفان نظری، تجلی حبی است. حدیث قدسی كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِيًّا فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُعْرَفَ فَخَلَقْتُ الْخَلْقَ لِكَيْ أُعْرَفَ، که در ادبیات عرفانی محل استشهاد فراوان بوده، اصل این تجلی را بیان می‌دارد؛ گنجی نهان بودم، اشتیاق به معروفیت اقتضا کرد و خلق را برای تحقق این معرفت پدید آوردم. این تجلی حبی، وجوبی و فعّال است و خلقت را نه از سر ضرورت خارجی، بلکه از درون اقتضای ذاتی شؤون الهی پدید می‌آورد. نکاح در این دیدگاه آلت ظهور این تجلی است و مولود، ثمره و نتیجه آن. عالم، مثانی و دوساحتی است و هیچ موجودی از شبکه این تعامل بیرون نیست.

## ضرورت تصحیح نسل و اصلاح نظام تربیتی

یکی از لوازم عملی نظام علّی خلقت، توجه به سلامت نسل است. آمارهای موجود از جوامع اسلامی، سطح قابل توجهی از آسیب‌های نسلی را نشان می‌دهند که با احتساب اختلالات روانی به ارقام بالاتری می‌رسد. این وضعیت، نسبت مستقیمی با عدم رعایت احکام شرعی ناظر به تأسیس خانواده و تربیت فرزند دارد. در مقابل، غفلت از نقش‌های مکمل زن و مرد در کانون خانواده، یکی از عوامل بنیادین این ناسلامتی نسلی است. زن به‌طور طبیعی موجودی است که وجهه خانگی‌اجتماعی دارد و مرد وجهه اجتماعی‌خانگی؛ اخلال در این نظام مکمل، آسیب‌های زنجیره‌ای در تربیت، عاطفه و سلامت نسل پدید می‌آورد. ادعای تساوی مطلق در نقش‌های اجتماعی، نه تحق عدالت، بلکه نادیده‌انگاشتن اقتضائات وجودی هریک از این دو است. کمبودهای غذایی و روانی در یک جامعه نیز در تعادل نطفه اثر می‌گذارند و می‌توانند نسبت مولود را تحت تأثیر قرار دهند.

## اسرار خلقت و حکمت الهی در نظام ظهور

اسرار خلقت به دلیل قداست و ژرفای آن‌ها، ظرفیت افشای عمومی ندارند و شریعت، حدودی را برای حفظ این قداست مقرر داشته است. اولیای الهی که از نظام اقتضائات و علل آگاه‌اند، با دقت و التزام در اعمال خود عمل می‌کنند و این آگاهی، خود ثمره سلوک در مراتب وجود است. در مقابل، غفلت از این نظام، آدمی را در برابر اقتضائات محیطی و نسلی بی‌دفاع می‌سازد.

خداوند در هر امری بر اساس حکمت و اقتضائات آن امر فعل می‌کند و قرآن کریم می‌فرماید: اللَّهُ فَاعِلٌ لِمَا يُرِيدُ؛ حق‌تعالی آنچه را که اراده‌اش تعلق گرفته به فعل می‌آورد، و این اراده، نه خودسرانه، بلکه مطابق با حکمت جاری در نظام تجلیات است. علل قریب و بعید، همگی در این نظام جای دارند و اعمال انسان در چارچوب این حکمت، مؤثر و دارای معناست.

― متن به پایان رسید.