## مراتب تجلی حق و نظام مشاعی عالم

### حقایق عالم به‌مثابه مراتب تجلی

در مصباح‌الانس، ابن‌فناری تصریح می‌کند: «ثم نقول لما ثبت انّ صور هذه الحقايق مراتب التجلى الحق و هو ظاهر فيها من حيث هذه الحقايق». مراد از این حقایق، طبیعت، هباء و جسم کلی است که هریک مرتبه‌ای از مراتب تجلی حق‌اند؛ بدین معنا که حق در هریک از این مراتب به اقتضای همان مرتبه، ظهور متعین دارد. این ظهور از مبدأ خود منفک نیست، بلکه تعین در هر مرتبه، شأنی از شؤون وحدت قدسیه است که در کثرت ظهوریه جلوه می‌کند.

طبیعت ظرف ناسوت است، هباء ظرف فیض عام در مرتبه جبروت، و جسم کلی ظرف عالم مثال و ناسوت. این مراتب سه‌گانه به‌گونه‌ای پیوسته در هم تنیده‌اند که هیچ مرتبه‌ای از مرتبه فوق خود بریده نیست؛ تجلی در هر مرتبه، همان تجلی فوقانی است که به اقتضای آن مرتبه تعین یافته است.

### ظروف نزول فیض و تمایز نظام‌های عرفانی

افزون بر این سه حقیقت، ظروف نزول فیض شامل لوح، قلم، عرش و کرسی نیز می‌شوند. لوح ظرف تنزیل و قلم ظرف تجلی جبروتی است؛ عرش و کرسی ظروف بسط فیض رحمانی و رحیمی‌اند. آنچه در اینجا اهمیت دارد، تمایز دقیق میان نظام‌های عرفانی، کیهانی و شرعی است. خلط این نظام‌ها موجب لغزش در فهم سلسله‌مراتب تجلی می‌شود؛ فیضی که نفس الرحمن نامیده می‌شود از مرتبه جبروت تا ناسوت جاری است و هر ظرف بر اساس اقتضای خود از این فیض بهره‌مند می‌گردد.

### سه مرتبه در روایت حق

اهل عالم در نسبتشان با حق و در شهودشان از تجلیات، به سه مرتبه متمایز تقسیم می‌شوند.

مرتبه نخست محجوبون‌اند؛ کسانی که حق را از وَرای حجاب حقایق می‌نگرند و معلومشان همین صور ظاهری است، نه حق در مقام بطون. این گروه دو شاخه دارد: مؤمنانی که به وحدت و تنزیه حق اعتقاد دارند اما از شهود مستقیم محروم‌اند، و کافرانی که حق را به‌کلی انکار می‌کنند. آیه «إِنَّمَا يَعْبُدُونَ اللَّهَ عَلَىٰ حَرْفٍ» (حج: ۱۱) بر عبودیتی دلالت دارد که در آن، نسبت عابد با حق بر حاشیه و کنار است، نه بر متن و قلب وجود؛ عبادتی که تنها در صورت مساعد بودن احوال ادامه می‌یابد.

مرتبه دوم رائین حق‌اند؛ کسانی که در شهود خود تنها حق را می‌بینند و مظاهر خلقی را از دایره توجه خارج می‌سازند. این مقام، با آنکه گامی فراتر از حجاب است، به خطری جدی می‌انجامد. کسی که خلق را در نظر نیاورد و شکر آن را از مسیر معرفت حذف کند، از حقیقتی که در مأثور آمده غافل مانده است: «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق». نادیده گرفتن مظاهر، به معنای انکار جلوه‌های تجلی است و این خود نوعی کفر به مخلوقات به شمار می‌آید.

مرتبه سوم عارفان کامل‌اند که مقام جمع را حاصل کرده‌اند؛ در این مقام، حق و خلق هر دو در شهود حاضرند، نه آنکه یکی دیگری را محجوب سازد. در تحلیل فعل نیز همین تثلیث کارساز است: نسبت دادن فعل صرفاً به عبد، شرک است؛ نسبت دادن آن صرفاً به حق، کفر به مخلوقات است؛ و مقام جمع آن است که فعل واحد به هر دو نسبت داده شود بدون تفکیک، و این دقیقاً همان است که مفهوم مشاعیت آن را تبیین می‌کند.

### مشاعیت به‌مثابه تبیین عرفانی نسبت فعل

مسئله نسبت فعل به حق و خلق از دیرباز در تاریخ کلام و فلسفه اسلامی بی‌پاسخ مانده است. تبیین‌های طولی که فاعلیت خدا را مقدم و محیط بر فاعلیت خلق می‌دانند، و تبیین‌های عرضی که این دو را در کنار هم می‌نشانند، هیچ‌کدام از عهده توضیح وحدت فعل برنمی‌آیند؛ چه در نظام طولی خلق در فاعلیت به سایه‌ای کم‌رنگ تقلیل می‌یابد، و چه در نظام عرضی وحدت فعل واحد به دو فاعل مستقل ناممکن می‌نماید.

مفهوم اشاعه یا مشاعیت از این بن‌بست می‌گذرد. در مالکیت مشاع، هر جزئی از ملک به‌طور کامل متعلق به هر یک از شرکاست، بدون آنکه تفکیک میان حصه‌ها ممکن باشد. فعل در نظام عرفانی نیز چنین است: به‌تمامه از حق است و به‌تمامه از خلق، نه از این نیمه و از آن نیمه. این تبیین با مأثور «لا جبر ولا تفویض بل امر بین الامرین» سازگاری کامل دارد؛ نه جبر که فاعلیت را یک‌سره به حق واگذار می‌کند، نه تفویض که خلق را در فاعلیت مستقل می‌انگارد، بلکه نسبتی که جمع وجهین را در وحدت محقق می‌سازد.

باید افزود که آموزه جبر در تاریخ، در بستری سیاسی رشد کرده است؛ ترویج جبر در دوره‌هایی از تاریخ اسلام در خدمت تبرئه قدرت‌های سیاسی از مسئولیت اعمالشان بوده، و این خود گواهی است بر آنکه این آموزه از بن عرفانی و قرآنی تهی است.

### نفس انسان و نظام مشاعی عالم

نفس انسان نفس عالم است و در نسبتی مشاعی با کلیت هستی قرار دارد؛ از این رو با تغییر در تعداد نفوس و احوال آن‌ها، کیفیت عالم دگرگون می‌شود. آیه «وَلَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ» (سبأ: ۳) بر احاطه کامل علم الهی دلالت دارد، به گونه‌ای که هیچ چیز به اندازه ذره‌ای از قلمرو علم حق بیرون نمی‌ماند. در نظام مشاعی، هر فعل و هر کیفیت نفسانی در کلیت عالم موجی ایجاد می‌کند که هیچ مرتبه‌ای از مراتب هستی از آن بی‌بهره نمی‌ماند.

### غیبت، تمامیت قرآن و ارتباط با معصومین

برخی برداشت‌ها، غیبت امام را به معنای نقصان در دین یا عدم دسترسی به قرآن کامل تفسیر کرده‌اند. این خوانش از پایه نادرست است. غیبت به معنای فقدان حقیقت نیست؛ قرآن کریم به تمامه موجود است و اسرار آن در متن خود حقیقت دست‌نخورده باقی مانده. آنچه معلَّق است دسترسی ادراکی ما به لایه‌های عمیق‌تر آن است، نه خود آن حقایق. گنجینه کامل است؛ آنچه محدودیت دارد ظرفیت ادراک ماست.

دعای عهد در سنت دینی به‌عنوان طریقی برای تجمیع عقل و ایجاد ارتباط با امام زمان توصیه شده است. این ارتباط، آدابی چون سلام به خدا و معصومین در لحظه بیداری را در بردارد؛ لحظه‌ای که انسان از مرتبه خواب و بی‌هوشی به مرتبه آگاهی و توجه گذر می‌کند. توجه در این لحظه، به معنای جمع‌آوری و انسجام قوای نفسانی است که در طول خواب پراکنده بوده‌اند. آنچه در این باب باید از خرافات پرهیز داد، ادعاهای تشرف و دیدارهای ساخته‌وپرداخته است که نه با معیارهای عرفان اصیل سازگارند و نه با آموزه‌های مأثور؛ توجه حقیقی در سلام صادقانه به خدا و معصومین و انسجام قلب در آغاز روز تجلی می‌یابد، نه در ادعاهایی که از مبنای تحقیق تهی‌اند.

― متن به پایان رسید.