## خلقت ارض و ساختار تجلی در عالم ناسوت

عبارت «فالأرض فخلقها بما فیها فی أربعة أیام» بر مرتبه‌ای از نزول تجلیات الهی دلالت دارد که در آن، حقیقت وجود در ظرف ناسوت به اقتضای شؤون اسمای خود ظهور می‌یابد. چهار ایام، نه صرفاً زمان تقویمی، بلکه مراتب تعینِ ظهوریِ کثرت در ذیل وحدت قسی است؛ هر یوم، تجلیِ اسمی است که استعدادی معین را از بطون بهظهور می‌آورد. این فهم از خلقت ارض، با رویکرد صرفاً طبیعی‌نگرانه به عناصر مادی متمایز است.

در باب عناصر، آنچه در سنت برخی متون عرفانی به احکام کلی چهارگانه‌ی سردی، گرمی، رطوبت و یبوست موسوم است، تبیینی صرفاً پدیداری و ناظر به مرتبه‌ی ظهور است، نه کاشف از حقیقت ذاتی مواد. عناصر مادی، از منظر عفان نظری، ظهوراتِ اسمای در مرتبه‌ی ناسوت‌اند و به این اعتبار نه منحصر در چهار و نه محدود به ص و چهار، بلکه به تعدادِ شؤون اسمایی در این مرتبه قابل استکشاف‌اند. همین اصل است که تبیین خواص تفصیلی مواد را به معرفت دقیق‌تری ارجاع می‌دهد؛ معرفتی که در هر دوره به اقتضای ابزار شناختی آن دوره متجلی می‌شود.

## اسماء الهی و مقام اعداد در عالم ناسوت

اسماء الهی، مبادی فعلیت موجودات در عالم ناسوت‌اند. هر موجود مادی، در فعلیت وجودی خود، مظهر اسمی از اسماء حسنی است و این ظهور، نه به نظام علّی مستقل، بلکه به اقتضای تجلی و بسط شؤون ذاتی از بطون به ظهور واقع می‌شود. آنچه در برخی مناهج کلامی به «عادت حق» تعبیر شده، یعنی این تلقی که ح تعالی بر حسب عادت مستمر خود آتش را سوزاننده قرار داده و قادر است خلاف آن عمل کند، از منظر عرفان نظری ناقص است؛ زیرا نظام خلقت را از زبان اقتضا و تجلی به زبان عادت و قرارداد ترجمه می‌کند و این دو ساحت، معرفتاً یکسان نیستند.

تبیین دقیق‌تر آن است که آتش، اعداد و استعداد سوزاندن را در خود حمل می‌کند، اما فعلیت این اثر، در هر لحظه، وابسته به عنایت، علم و اراده‌ی الهی است. عالم، ظرف اعداد است، نه ظرف استقلال علّی. این همان اصلی است که «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ»، یعنی هیچ دگرگونی و هیچ نیروی جز از سوی حق نیست، بر آن دلالت دارد.

ملائکه، در اینساختار، مجریان اسماء الهی در مرتبه‌ی ناسوت‌اند. تحق هر اثر مادی، از راه تنزل فیض اسمای از طریق وسائط ملکوتی صورت می‌گیرد. اشاره‌ای که در متن قونوی به «سر المتارحة الملکوتیة من الملائکة تارة ومن إبلیس أخرى» رفته، به تقابل دو نوع تأثیر ملکوتی در نظام هور ناسوتی اشاره دارد: تأثیری که در راستای کمال و صعود است و تأثیری که در جهت انحطاط و احتجاب عمل می‌کند. این اشاره، در حد رمز باقی مانده و تبیین تفصیلی آن مستلزم تأمل جداگانه‌ای در نصوص قونوی است.

آیه‌ی کریمه‌ی ﴿وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا﴾ بر اصالت و حقیقت اسماء در نظام ظهور دلالت دارد و آیه‌ی ﴿وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ﴾ جایگاه انسان را در سلسله‌ی مراتب وجود، به‌عنوان غایتی کهملائکه در برابرش مأمور به سجود شدند، آشکار می‌کند.

## مقام جمع انسانی و تمایز نول و صعود

انسان، مظهر رب‌العالمین است؛ یعنی موجودی که در ذات خود، حامل جمعیت همه‌ی عوالم وجودی است. این مقام، مبتنی بر آن است که انسان نه عالمی مستقل در عرض چهار عالم عقل، نفس، مثال و ناسوت، بلکه جامع این چهار مرتبه در خود است. قیاس منطقی در این باب روشنگر است: همان‌طور که نوع، نه کلی پنجمی در کنار جنس، فصل، عرض عام و عرض خاص، بلکه جامع این چهار است، انسان نیز عالم پنجمی در کنار عوالم چهارگانه نیست، بل در طول، عرض و عمق آن‌ها قرار دارد و همه را در خود جمع می‌کند.

این جمعیت ذاتی است، نه اکتسابی؛ به این معنا که انسان، خواه مؤمن و خواه کافر، در مرتبه‌ی نزول از این جامعیت برخوردار است. تفاوت مؤمن و کافر نه در ساختار نزولی وجود، بلکه در مسیر صعود ظاهر می‌شود. مؤمن، جمعیتی که از مرتبه‌ی نزول دارد را در مسیر صعود نیز فعّال می‌سازد و از این رو هر د جهت حرکت را توأمان داراست. کافر، جمعیتِ نزولی‌اش برقرار است، اما جمعیتِ صعودی‌اش به فعلیت نم‌رسد.

آیه‌ی کریم﴿وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ… كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ﴾ به همین اصل ناظر است. اضلّیتِ انسانِ کافر از حیوان، درظرف صعود معنا می‌یابد، نه نزول. حیوان، استعداد وجودی خود را در مرتبه‌ی نزول به‌تمامی به فعلیت رسانده است و صعود ذاتی خود را کرده؛ اما انسانِ کافر، با آنکه از جمعیتِ ذاتی برخوردار است که استعداد صعود را در او به صورت بالقوه نهاده، این استعداد را به فعلیت نرسانده است. این عدمِ تفعیل، در ظرف صعود، گمراهی‌ای عمیق‌تر از گمراهی حیوان است؛ زیرا حیوان اصلاً استعداد آن صعود را نداشته، اما انسانِ کافر با وجود استعداد، آن را باطل گذاشته است.

## قونوی و پالایش میراث ابن‌عربی

قونوی در قبال متن ابن‌عربی موضعی خلّاقانه و نه صرفاً شارحانه دارد. آنچه در فصوص و فتوحات با افزوده‌های متأثر از هیئت قدیم، ماند افلاک یازده‌گانه، قرار گرفتن خورشید در آسمان چهارم به‌عنوان «مظهر الصفة الحیاة»، و مطالب مأخوذ از جندی، فرغانی و دیگران، آمیخته شده، در قونوی با دقت و زیرک پالایش یافته است. قونوی در عبارت «ثم ظهرت المولدات بعد الأفلاک السبعة على حسب ترتیب المعلوم» به هفت فلک بسنده می‌کند و مطالب اضافی را حذف می‌نماید؛ این انتخاب، نشانه‌ی آگاهی روش‌شناختی اوست.

عبارت «والإنسان منتهى الآثار ومجتمعها» که در بیان قونوی آمده، خلاصه‌ی همان نظریه‌ای است که در باب مقام جمع انسانی تبیین شد. انسان، نه فقط عالم کوچک در برابر عالم کبیر، بلکه منتهای آثار و محل تجمع همه‌ی ظهوراتِ عوالم است. این تعبیر، از آنچه در نوشته‌های مشوب شارحانِ دیگر آمده، صافتر و عمیق‌تر است.

نسبت قونوی با ابن‌عربی، نسبت تلمیذ محض با استاد نیست. قونوی در جایی که ابن‌عربی مطالب ناپخته یا مخلوط با اسطوره‌های هیئت قدیم آورده، حرمت استاد را با حذف آن مطالب، نه با نقل و تأید آن‌ها، حفظ کرده است. این روش، از بلوغ علمی و نه صرف تعارف، ناشی می‌شود.

― متن به پایان رسید.