## پرسش از مبدأ ظهور انسان

پنجمین پرسش از سلسله مباحث مربوط به حقیقت انسان، ناظر به مبدأ ظهور اوست: «من أوجد الإنسان؟» این پرسش دریوند با چهار پرسش پیشین معنا می‌یابد؛ پرسش نخست به ماهیت انسان اختصاص داشت و او را به عنوان «نسبة الممیزة فی الحق» یا تعین الهی معرفی کرد. پرسش دوم به مادّه ظهور انسان، پرسش سوم به ظرف ظهور او در فیض حق و حضرت السما، و پرسش چهارم به کیفیت ظهور او از طریق تعینات جلالی و استجلالی پرداخت. پرسش پنجم، مبدأ این سراسر فرایند را در نظر می‌گیرد.

پاسخ عرفان نظری روشن است: مبدأ ظهور انسان، وجود حق است که با اقتضای شؤون ذاتیه و محبت ازلی خود، اینظهور را فعلیت بخشیده است. این سه مفهوم ـ وجود حق، محبت ازلی، و اقتضای ذاتی ـ در مصداق یک حقیقت واحدند که درظرف ظهور، صورت‌های گوناگون می‌یابند. اقتضای ذاتی حق، آن جهت از وجود مطلق است که به ظهور کثرت ظهوریه می‌انجامد؛ محبت ازلی نه عارضه‌ای بر ذات، بلکه عین اقتضای ذاتی آن است؛ وجود حق، محیط و شامل بر ه دو است.

## نقد اصطلاح «واجب الوجود» از منظر عرفان نظری

اصطلاح «واجب الوجود» که در سنت فلسفه کامی برای اشاره به حق تعالی به کار می‌رود، از منظر عرفان نظری اصطلاحی ناکافی و دارای اشکال مبنای است. این اصطلاح با ایجاد تقابل میان واجب و ممکن، حق را در برابر خلق قرار می‌دهد و از این رهگذر، پارادایم دوگانگی را در قلب هستی‌شناسی جای می‌زند. این دوگانگی با اصل وحدت وجود ناسازگار است؛ زیرا در عرفان نظری، وجود صرفاً یک حقیقت است که نه به واجب و ممکن، بلکه به حضرت الوجود و حضرت الظهور منقسم می‌شود. حضرت الوجود ناظر به بطون ذاتی حق است در مقام وحدت قسی، و حضرت الظهور ناظر به کثرت ظهوریه اسما و صفات در تعینات. میان این دو، نه تباین وجودی بلکه رابطه‌ای از نوع ظهور و بطون برقرار است.

## تأمل در عبارت «کنت کنزاً مخفیاً»

عبارت «کنت کنزاً مخفیاً و خلقت الخلق لکی اعرف» در منابع حدیثی معتبر مسند نیست و در سنت عرفان نظری، به مثابه تعبیری عرفانی ـ نه روای ـ با آن برخورد می‌شود. اشکال اصلی در فهم این عبارت آنجاست که «کنت» به زمان گذشته حمل شود و «خلقت» بر حدوث زمانی دلالت کند؛ این حمل، مستلزم تقدم کنز بر خلق در زمان، و از این رهگذر، مستلزم پذیرش زمان‌مندی در ذات حق است که با وحدت قدسی ناسازگار است. اشکال دیگر آن است که «لکی اعرف» به مثابه تعلیل خارجی برای خلقت فهمیده شود، گوی حق پیش از خلقت دارای نقصی بوده که با آفرینش رفع شده است.

خوانش عرفانی دقیق این عبارت، آن را بر ظهور ازلی و ابدی اقتضای ذاتی حمل می‌کند. «کنز» اشاره‌ای است به بطون وجود حق در مقام وحدت قدسی، و «خلقت الخلق» اشاره به کثرت ظهوریه است که نه حادث زمانی، بلکه شأنی ازلی از شؤون ذاتی حق است. محبت الهی در این تعبیر، نه علتی خارجی، بلکه عین اقتضای ذاتی حق به ظهور است.

## ظهور و بطون در تجلیات اسما و صفات

از محوری‌ترین مباحث عرفان نظری، تبین رابطه ظاهر و باطن در تجلیات اسما و صفات الهی است. هر ظاهری درذات خود باطن است و هر باطنی اقتضای ظهور دارد؛ این دو، نه دو امر متقابل، بلکه دو وجه از یک حقیقت واحدند که در فرایند تجلی، به نوبت آشکار می‌شوند. اسما و صفات حق درظرف ربوبیت و خلق، پیوسته در حال تحول از بطون به ظهور و از ظهور به بطوند، بی‌آنکه این تحول دلالت بر انقطاع یا دوگانگی کند.

انسان در این منظومه به مثابه «کون جامع» معرفی می‌شود. ابن‌عربی در فصوص الحکم تصریح می‌کند: «فالانسان فجامع لآثار کل الاسما و هو المراد بالکون فی الفصوص.» این تعبیر بدین معناست که انسان، به خلاف سایر موجودات که مظهر اسمای محدود و معیند، ظرف فعلیت تامّ تمامی اسما و صفات الهی است. عالم، مظهر انسان است و انسان، مظهر حق؛ این سلسله مظهریت، در چارچوب وحدت وجود، نه دلالت بر تکثر حقایق مستقل، بلکه دلالت بر مراتب تجلی یک حقیقت واحده دارد.

آیه کریمه ﴿وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ في الْأَرْضِ خَلِيفَةً﴾ (بقره: ۳۰) که در آن حق تعالی از نصب خلیفه در زمین خبر می‌دهد، در این سیاق قابل استخراج است که مقام خلافت، متضمن جامعیت اسمایی است؛ زیرا تنها آن موجودی می‌تواند خلیفه مطلق حق در زمین باشد که حامل تمامی اسما و واجد فعلیت کامل آثار آنها باشد. انسان کامل، واجد این فعلیت است، در حالی که سایر موجودات و افراد انسانی در مراتب نازله‌تری از اینظرفیت قرار دارند.

## غفلت در ساحت خلق و مسئله ظاهر و باطن آن

یکی از مباحث دقیق در تحلیل ساحت خلقی، مسئله غفلت و منشأ آن است. برخی از تبیین‌های عرفانی، باطن را به اعتبار قرب ذاتی آن به حق، عاری از غفلت می‌داند. اما این خوانش با ادله قرآنی قابل مناقشه است. آیه ﴿خَتَم اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ﴾ (بقره: ۷) که از مهرنهادن بر قلب‌ها سخن می‌گوید، دلالت دارد که غفلت می‌تواند ابتدا در باطن انسان، یعنی قلب، استقرار یابد. همچنین آیه ﴿وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ﴾ (بقره: ۹۳) که از درنوشیدن گوساله در قلب‌ها حکایت می‌کند، نشان می‌دهد که آلودگی و غفلت، نخست در ساحت باطن ریشه می‌دواند و از آنجا به جوارح و ظاهر سرایت می‌کند. بنابراین، در ساحت خلقی، هر دو ساحت ظاهر و باطن، موضوع غفلت واقع می‌شوند، و این تمایزی است که میان خلق و حق برقرار است؛ حق در مقام وحدت قدسی، از هر گونه غفلت منزه است.

## علم لدنی و پایداری ایمان باطنی

در برابر آسیب‌پذیری علوم اکتسابی ظاهری در برابر امتحانات و ابتلائات، علم لدنی به مثابه نوری ثابت در ساحت باطن معرفی می‌شود. حدیث «المؤمن کالزبر الحدید» که مؤمن را به پاره آهن تشبیه می‌کند، ناظر به همین استحکام و ثبات علم لدنی وایمان باطنی است. علوم ظاهری اکتسابی در ظروف بحران، در مواجهه با مرگ، فشار قبر و احوال برزخی، متزلزل می‌شوند؛ زیرا ریشه در تعین ظاهری دارند و هنگامی که آن تعین دگرگون شود، این علوم نیز فروپاشند. علم لدنی اما از آنجا که مستقیماً از بطون شؤون حق در ساحت باطن انسان کامل جاری است، در برابر این تحولات مقاوم و ثابت می‌ماند.

## انسان، عالم و حق در منظومه وحدت وجود

در جمع‌بندی این مباحث، انسان به عنوان کون جامع، محور نظام ظهور شناخته می‌شود. وجود حق با اقتضای ذاتی و محبت ازلی، انسان را به عنوان مظهر جامع اسما ظاهر ساخت و عالم را ظرف ظهور او قرار داد. این سلسله از ظاهر و مظهر، در چارچوب وحدت وجود، نه دلالت بر تکثر وجودات مستقل دارد و نه بر نظام علّی خارجی؛ بلکه حاکی از شؤون و تعینات یک وجود واحد است که در مراتب مختلف ظهور، صورت‌های گوناگون می‌یابد. نقد اصطلاحات فلسفی-کلامی نظیر «واجب الوجود» و بازخوانی تعبیر «کنت کنزاً مخفیاً» در این چارچوب، تلاشی است برای پیراستن هستی‌شناسی عرفانی از آمیختگی‌های پارادایمی و بازگرداند آن به دقت ترمینولوژیک اصیل عرفان نظری.

― متن به پایان رسید.