## کثرت وجودی و امر جامع در عرفان نظری

چهارمین مبحث از مبادی عرفانی که در مصباح‌الانس بدان پرداخته می‌شود، ناظر به کثرت وجودی از منظر امر جامع است: «الرَّابِعُ إِذَا اعْتَبَرْتَ الْكَثْرَةَ مِنْ حَيْثِ الْأَمْرِ الْجَامِعِ لَهَا». این بحث در چارچوب وحدت وجود شکل می‌گیرد و رابطه میان حق و خلق، وحدت و کثرت، و ظهورات وجودی را با دقت تبیین می‌کند.

در این چارچوب، خلق به تعینات حقی و حق به معینات ربی تعریف می‌شود: «الْخَلْقُ: تَعَيُّنَاتُ الْحَقِّ؛ الْحَقُّ: مُعَيِّنَاتُ الرَّبِّ». خلق در مرتبه نازل و حق در مرتبه عالی ظهور می‌یابد. این دو، نه دو حقیقت مستقل، بلکه دو وجه از یک ظهور وجودی‌اند که هیچ‌کدام بدون دیگری قابل تعقل نیست: «لَا خَلْقَ بِلَا حَقٍّ وَلَا حَقَّ بِلَا خَلْقٍ». از این رو، کثرت جامعه به‌منزله جنس همه کثرات «كَثْرَةٌ جَامِعَةٌ: جِنْسُ الْكَثَرَاتِ»، حقیقت عالم و عین ثابت است که در قالب ظل و امکان تجلی می‌یابد.

## نفی امکان و ممکن مستقل

یکی از محورهای اساسی عرفان نظری، نفی هرگونه استقلال برای امکان و ممکن است: «لَا إِمْكَانَ وَلَا مُمْكِنَ بِمَعْزِلٍ عَنِ الْحَقِّ». امکان، وصفی انتزاعی و معقول ثانی است، و ممکن، موصوف به همین وصف: «إِمْكَانٌ: وَصْفٌ انْتِزَاعِيٌّ؛ مُمْكِنٌ: مَوْصُوفٌ بِالْإِمْكَانِ». هر دو، بدون اتصال به حق، فاقد حقیقت‌اند. بر همین اساس، مفهوم «هو هو» به‌معنای امکانِ مستقل نیز منتفی است: «لَا هُوَ هُوَ بِمَعْنَى مُسْتَقِلٍّ». آنچه واقعیت دارد تنها وجود و ظهور آن است: «وُجُودٌ: حَقِيقَةُ الْعَالَمِ؛ ظُهُورُهُ: الْخَلْقُ».

این تبیین، در عین حال، به نقد مفاهیم سه‌گانه فلسفی ـ کلامیِ ممکن، واجب و ممتنع به‌صورت مستقل می‌انجامد: «نَفْيُ مَفَاهِيمِ الْمُمْكِنِ وَالْوَاجِبِ وَالْمُمْتَنِعِ». در نگرش عرفان نظری، همه موجودات تعینات حق‌اند و هیچ موجودی بیرون از این دایره قابل تصور نیست. عالم از آن حیث که عالم است، علامت و نشانه حق است، نه از حیث اسمای حق: «عَالَمٌ: عَلَامَةُ الْحَقِّ لَا مِنْ جِهَةِ الْأَسْمَاءِ»؛ بدین معنا که عالم ذاتاً وجودی غیری و حاکی دارد و فاقد استقلال نفس‌الامری است.

همچنین باید توجه داشت که اصطلاح «کثرت نسبیه» در این سیاق، اصطلاحی نادقیق است؛ زیرا کثرت در عرفان نظری، کثرت ظهوریه است، نه نسبتی میان امور مستقل. ظل و امکان، مفاهیم حاکی‌اند که تحققی مستقل ندارند: «ظِلٌّ وَإِمْكَانٌ: مَفَاهِيمُ حَاكِيَةٌ».

## مقام جمع و ظهورات وجودی

در مقام جمع، حق در خلق و خلق در حق رؤیت می‌شود: «رَأَيْتَ الْحَقَّ فِي الْخَلْقِ وَالْخَلْقَ فِي الْحَقِّ». وجود، واحد و احد است و در صور اعیان کثیره ظهور می‌یابد. این حقیقت با آیه «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ» (الرحمن: ۲۹) ـ که بر تجدد شئون و ظهورات حق در صور کثیره دلالت دارد ـ پیوند وثیقی دارد.

کثرت در این منظر، شئون و احوال حق است که در مرایای اعیان عالم ظهور می‌یابد: «كَثْرَةٌ: شُؤُونُ الْحَقِّ وَأَحْوَالُهُ». خلق به‌منزله مرآت، احوال حق را متجلی می‌کند و حق به‌منزله مرآت، احوال اعیان را آشکار می‌سازد: «حَقٌّ: مِرْآةُ أَحْوَالِ الْأَعْيَانِ؛ أَعْيَانٌ: مِرْآةُ الْحَقِّ». حق در خلق استجلا می‌یابد: «يَسْتَجْلِي الْحَقُّ فِي الْخَلْقِ».

## تعین و تمایز علم حق از علم خلقی

علم حق غیرمراتبی است و در خلق به‌صورت مراتبی ظهور می‌یابد: «عِلْمُ الْحَقِّ: غَيْرُ مَرَاتِبِيٍّ؛ عِلْمُ الْخَلْقِ: مَرَاتِبِيٌّ». علم الهی به دلیل اطلاق، فراتر از تعینات مراتبی است، اما در ظرف خلق به‌صورت تعینات متجلی می‌شود. بر همین اساس، تعینات و تعینات خلقی و معینات ربی دو وجه از ظهور وجودند: «تَعَيُّنَاتٌ خَلْقِيَّةٌ وَمُعَيِّنَاتٌ رَبَّانِيَّةٌ».

تا زمانی که تعین وجود دارد، رؤیت مراتبی است؛ با رفع تعین، رؤیت غیرمراتبی می‌شود: «تَعَيُّنٌ: رُؤْيَةٌ مَرَاتِبِيَّةٌ؛ لَا تَعَيُّنٌ: رُؤْيَةٌ غَيْرُ مَرَاتِبِيَّةٍ». در مقام مظهر لا تعین، حق بدون اسما و صفات رؤیت می‌شود: «مَظْهَرُ لَا تَعَيُّنٍ: رُؤْيَةُ الْحَقِّ بِلَا أَسْمَاءٍ وَصِفَاتٍ». این مقام بالاترین مرتبه‌ای است که در آن، ادراک از قید مراتب رها می‌شود.

## ضرورت اصلاح ادبیات عرفانی و پایبندی به مأثورات

ادبیات عرفانی و شعری که بر پایه تقابل استوار است ـ مانند تصویر تقابل گدا و شاه ـ به دلیل نفی ضمنی مراتب وجودی، دقت لازم را ندارد: «نَفْيُ التَّقَابُلِ فِي الشِّعْرِ». در عالم، تقابل وجود ندارد؛ آنچه هست مراتب وجودی است و هر موجود در مرتبه خود ظهور حق است. از این رو، بازنگری علمی در ادبیات عرفانی برای جلوگیری از انحرافات مفهومی ضروری می‌نماید.

افزون بر این، ادعای دریافت مستقیم وحی‌گونه، به سوءتفاهم‌های جدی منجر می‌شود. عرفان نظری اصیل، مبتنی بر مأثورات، قرآن کریم و سنت نبوی و ولوی است و هرگونه ادعایی که بیرون از این چارچوب مطرح شود، اعتبار علمی و دینی ندارد. عارفی که مقام جمع را تجربه می‌کند، در همان حال به شریعت، ولایت و عصمت پایبند است و این پایبندی نه قیدی بیرونی، بلکه اقتضای ذاتی معرفت وحدانی است. عرفانی که از شریعت بریده باشد، از حقیقت عرفان نظری به دور است.

― متن به پایان رسید.