## وحدت قدسی و مقام نفی اکمل

حق هر نسبت الهی، که همان اسم الهی است، در این نهفته است که در مقام نفی اکمل به حق قیام کند. این مقام جایگاهی است که هرگونه نقص متوهم در اسما، صفات و افعال الهی منتفی می‌گردد. عالم کون در این مرتبه تنها مظهر تجلی حق است و کثرت ظهوریه در وحدت قدسی محو می‌شود. وَ قَدْ قِيلَ حَقُّ كُلِّ نِسْبَةٍ إِلَهِيَّةٍ وَ هِيَ اسْمٌ إِلَهِيٌّ أَنْ يُقَامَ بِالْحَقِّ مِنْ حَيْثُهُ فِي مَقَامِ النَّفْيِ الْأَكْمَلِ؛ یعنی حق هر نسبت الهی آن است که از حیث حق در مقام نفی اکمل به او قیام شود، آنجا که عالم کون معرض نقائص متوهم قرار گرفته و تنها حقیقت حق در آن متجلی است.

سالک در این مقام از هرگونه تصور غیریت و خودبینی عبور کرده و تنها حضور حق را در عالم کون مشاهده می‌کند. این مرتبه مقامی است که تمامی امواج کثرت در دریای وحدت محو شده و تنها حق باقی می‌ماند. عالم کون، که در ظاهر معرض نقائص متوهمه است، در حقیقت مظهر تجلیات الهی و ظهورات اسما و صفات اوست.

## اشکال تقید و تعشق در مراتب کمال

یکی از مسائل بنیادین در مسیر عرفانی، اشکال تقید و تعشق است که حتی در ظرف کمال نیز سالک را گرفتار می‌سازد. تصور خودبینی در افعال، حتی آنگاه که این افعال در راستای کمال صورت می‌گیرند، نوعی تعلق به نفس است که مانع از تحقق کامل مقام نفی اکمل می‌شود. این تقید، سایه‌ای است که بر شهود کامل حق می‌افتد.

پاسخ این اشکال در نفی خودبینی و نسبت دادن افعال به حق نهفته است. سالک در ظرف کمال از تصور خودبینی خارج شده و فعل را ظهور اسما و صفات الهی می‌بیند. در این حالت فاعل واقعی حق است و سالک تنها آلت ظهور اوست. هرگاه سالک موضوع حق شد، دیگر هر کاری که می‌کند فعل الله است و ظهور اسماء و صفات الهی. این معنا بدان مآل دارد که تجلی حق در افعال انسانی، تقید و تعشق را منتفی می‌سازد و سالک را به مرتبه‌ای می‌رساند که در آن فعل و فاعل از حیث ظهور حق واحد می‌گردند.

## مراتب توحید و تعینات الهی

سالک در مسیر سلوک سه حالت را تجربه می‌کند. در حالت نخست فعل را انجام می‌دهد بدون آنکه آگاهی از منشأ آن داشته باشد و این مرتبه ناقص است. در حالت دوم فعل با موضوع قرار دادن عبد صورت می‌گیرد و با عبارت بِحَوْلِ اللَّهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ بیان می‌شود، اما این مرتبه همچنان به دلیل وجود تصور «من» ناقص است. در حالت سوم فعل به‌عنوان تعینات الهی انجام می‌شود و در این مقام فعل ظهور حق است و سالک به مقام توحید نزدیک‌تر می‌گردد.

مراتب توحید در سه مرتبه تبیین می‌شود. مرتبه نخست بِحَوْلِ اللَّهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ است که در آن شرک خفی و غیریت وجود دارد. مرتبه دوم لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ است که غیریت منتفی می‌شود اما تعدد حول و قوه باقی است. مرتبه سوم لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ است که مقام نفی اکمل است و در آن هیچ موضوع و محمولی جز حق باقی نمی‌ماند.

تمایز میان محبین و محبوبین به تفاوت در مراتب سلوک اشاره دارد. محبین در مرتبه لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ در ظرف اسما و صفات عمل می‌کنند، اما محبوبین به مقام لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ می‌رسند که ظرف کمال است و در آن هیچ غیریت و عنایتی باقی نمی‌ماند.

## کلمه توحید و مراتب تحقق

بیان قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا به مرتبه بدایت و اعتقاد اشاره دارد، در حالی که كَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَسَنَى به مقام حسنی و تحقق کامل توحید دلالت می‌کند. این بیان، که در روایات اهل بیت منعکس است، به دلیل قرار گرفتن در مرتبه نهایت افضل است. كَلِمَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَسَنَى به مرتبه تحقق توحید اشاره دارد که در آن سالک به مقام وحدت کامل حق می‌رسد و نه صرفاً به اعتقاد آن.

روایات منقول از اهل بیت بر اهمیت لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ به‌عنوان کلید تحقق توحید و رستگاری تأکید دارند. این کلمه در مقام تحقق، نه صرفاً در مقام اعتراف، دروازه حقیقت را به روی سالک می‌گشاید.

## ظهور حق در تعینات و نفی میول

در مقام کمال عنایت و خودبینی سالک به حقانیت تبدیل می‌شود و افعال او ظهور حق می‌گردد. این تبدیل سالک را از تقید و تعشق رها کرده و او را به آلت ظهور حق بدل می‌سازد. نفی تحدث نفس و التفات به غیر، جز از حیثیت ظهور حق، سالک را به سوی درک کامل توحید هدایت می‌کند.

تجلی اسم الدهر به ظهور باطن زمان در ملکوت اشاره دارد. زمان ظرف ناسوت، دهر ظرف ملکوت، سرمد ظرف صفات، و سمد ظرف ذات است. این مراتب وجودی لایه‌های حقیقت را در تعینات مختلف آشکار می‌سازند. اللَّهُ الصَّمَدُ به وحدت ذات و نفی هرگونه کثرت در مقام احدیت دلالت می‌کند.

## انسان به‌مثابه مرآت حق و ظهور معلومات

انسان به‌عنوان مرآت حق صور موجودات را در خود متمثل کرده و آنچه در خارج ظهور می‌یابد تفصیل صور درونی اوست که مظهر علم الله است. سالک با تحقق در مقام توحید صور موجودات را به‌صورت ظاهری و معلومات را به‌صورت باطنی شهود کرده و در خود متمثل می‌سازد. این شهود استجلاء صور و معلومات است که در نسخه وجودی انسان منعکس می‌شود.

افعال انسان در مقام کمال ظهور تجلیات الهی است که در نسخه وجودی او متمثل می‌شود. با نفی هرگونه تقید و تعشق، سالک به حالت مطلق و کلی می‌رسد که در آن همه صور و معلومات مظهر علم و تجلیات الهی هستند. این مقام جایگاهی است که سالک از خودبینی و غیریت به سوی مقام نفی اکمل هدایت می‌شود و تنها حق را در تمامی تعینات و ظهورات مشاهده می‌کند.

― متن به پایان رسید.