## انسان کامل و مظهریت ذات حق

انسان کامل در مرتبه‌ای از قرب الهی به مقامی می‌رسد که ذات حق تعالی او را از خلق در حجاب می‌کشد: «وَ حِينَئِذٍ حَجَبَهُ الْحَقُّ تَعَالَى بِذَاتِهِ عَنِ الْخَلْقِ». این حجاب، سالک را از تعینات خلقی محو می‌سازد، چنان‌که خلق را می‌بیند اما جز حق نمی‌بیند. این مظهریت ذاتی بدین معناست که سالک تنها نور حق را در همه‌جا مشاهده می‌کند و از تعینات نفسانی رها می‌گردد.

در این مرتبه، خداوند متعال وظایف و لوازم انسان کامل را به‌جای او به انجام می‌رساند: «وَ قَامَ الْحَقُّ عَنْهُ بِسَائِرِ وَظَائِفِهِ وَ جَمِيعِ لَوَازِمِهِ». این فرایند به فنای سالک در حق و بقای او بالله اشاره دارد. انسان کامل دیگر خود را فاعل نمی‌بیند، بلکه حق را فاعل حقیقی می‌داند و افعالش به ذات حق مستند می‌گردد. او همه اوصاف و آثار را به حق سبحانه نسبت می‌دهد: «وَ أَضَافَ إِلَى الْحَقِّ سُبْحَانَهُ مَا كَانَ يُضَافُ إِلَيْهِ قَبْلَهُ مِنَ الْأَوْصَافِ». این اضافه نشانه توحید فعلی و وحدت وجودی است که در آن سالک اوصاف الهی را منعکس می‌کند و از تعین نفسانی رها می‌شود.

## محوریت انسان کامل در عالم

انسان کامل مدار عالم است و قلب او محل استقرار ذات حق می‌گردد. این جایگاه او را خلیفه‌الله و مظهر تام اسماء و صفات الهی می‌سازد. قلب انسان کامل ظرف تجلی حق است و محور حرکت عالم قرار می‌گیرد، چنان‌که همه موجودات از نور وجود او بهره‌مند می‌شوند.

انسان کامل با محوریت حق حرکت می‌کند و افعالش به اراده الهی انجام می‌شود. خداوند فاعل حقیقی افعال اوست و او را از فاعلیت نفسانی رها می‌سازد. این حرکت نشانه فنای فی‌الله و بقای بالله است که در آن سالک تنها به اراده حق عمل می‌کند. او به دلیل نسبت دادن افعال به حق، از انجام وظایف خسته نمی‌شود و افعال را به حق مستند می‌داند.

انسان کامل قیام و قعود خود را به حول و قوه الهی نسبت می‌دهد: «بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعَدُ». این ذکر نشانه توحید فعلی است که در آن او همه افعال را به حق مستند می‌کند و از خود فاعلیتی نمی‌بیند. این مقام مظهریت حول و قوه الهی را در وجود او آشکار می‌سازد.

## مراتب سلوک به سوی کمال

مراتب قرب در سالکان به سه دسته تقسیم می‌شود. سالکان مبتدی گاه لحظه‌ای خود را نمی‌بینند و در نور حق غرق می‌شوند. سالکان متوسط گاهی خود را می‌بینند و گاهی حق را. اما سالکان کامل از نفسیت محو شده‌اند و تنها حق را در بساط وجود می‌بینند. این مراتب سالک را به تدریج به فنای کامل می‌رسانند.

اولیای کامل نفسیت را در بساط خود ندارند. آنها جز نور حق را منعکس نمی‌کنند. این محو نشانه فنای فی‌الله و بقای بالله است که در آن سالک از خود تهی شده و مظهر تام حق می‌گردد. وجود نفسانی در برابر ذات الهی ناپدیدار می‌گردد.

انسان کامل همه وجود خود را برای خداوند می‌داند: «إِنَّ صَلَاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيَايَ وَ مَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» ($به‌گونه‌ای‌که نماز، عبادت، حیات و ممات او برای خداوند پروردگار جهانیان است$). در مرتبه بالاتر، او خود را از حق می‌داند: «مِنَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ». مرتبه «لِلَّهِ» با «مِنَ اللَّهِ» متفاوت است. در «لِلَّهِ» افعال به خدا نسبت داده می‌شود، اما در «مِنَ اللَّهِ» فاعل حق است. انسان کامل در مرتبه «مِنَ اللَّهِ» به مقام بقای بالله و مظهریت ذاتی می‌رسد.

مراتب سلوک دارای درجات است که به درجات اَکمل فرامی‌رویند. انسان کامل در این مراتب به مقاماتی همچون احدیت می‌رسد که در آن تعین واحد او در ذات الهی آشکار می‌شود.

## استغراق در غیب ذات

انسان کامل در غیب پروردگارش مستغرق می‌شود: «وَ اسْتَغْرَقَ هُوَ فِي غَيْبِ رَبِّهِ». این استغراق نشانه فنای ذاتی است. سالک در این مرتبه تعین خود را سلب کرده و در غیب ذات گم می‌شود. وجود نفسانی در برابر ذات الهی ناپدیدار می‌گردد.

مظهریت انسان کامل در اسماء و صفات با تعین است، و در ذات بلا تعین. در اسماء او اوصاف الهی را منعکس می‌کند، اما در ذات تنها نور حق را بازمی‌تاباند. در ذات سالک به مقام لا تعین می‌رسد که در آن تعینات نفسانی محو می‌گردد.

انسان کامل در ذات الهی نه اثری از خود ادراک می‌کند: «لَا يُدْرِكُ لَهُ أَثَرًا»، و نه عین و خبری از خود می‌شناسد: «وَ لَا يَعْرِفُ لَهُ عَيْنًا وَ لَا خَبَرًا». این عدم ادراک نشانه محو تعین در ذات است. سالک در این مرتبه از خود و آثارش محو می‌شود و تنها حق را مشاهده می‌کند.

عرفان به دو شاخه قابل تقسیم است. عرفان زیورانه در سطح تظاهر می‌ماند، اما عرفان دلبرآنه سالک را به محو و فنا در حق می‌رساند. عرفان دلبرآنه انسان کامل را به مقام لا تعین و گم شدن در ذات هدایت می‌کند. اولیای کامل و محبوبین در قالب لا تعین گم می‌شوند، تعین خود را از دست داده و در غیب ذات محو می‌گردند.

## ظهور حق در مراتب

انسان کامل آثار خود را به ظاهر می‌بیند: «وَ يَشْهَدُ الْآثَارَ الَّتِي تَصْدُرُ عَنْهُ ظَاهِرًا»، اما خود را فاعل نمی‌داند. این شهود توهم فاعلیت در ظاهر را نشان می‌دهد، در حالی که او در باطن فاعل را حق می‌داند. این مقام نشانه محو نفسیت و نسبت دادن همه افعال به حق است.

نور کلی که حق است دیده می‌شود اما خود را نمی‌بیند: «فَإِنَّ نُورًا كُلِّيًّا شَأْنُهُ أَنْ يُرَى وَ لَا يَرَى». این نور مظهر همه چیز است اما به تعین دیده نمی‌شود. انسان کامل در مظهریت این نور خود را محو می‌کند و تنها حق را می‌بیند.

در ذات الهی نه اسم و نه مکان وجود دارد: «لَا اسْمَ وَ لَا مَكَانَ لِمَنِ احْتَجَبَ بِالْغَيْبِ». این ویژگی نشانه لا تعین ذاتی است. انسان کامل در استغراق در غیب از اسم و مکان نفسانی محو شده و به مقام بلا تعین می‌رسد.

کمال در واحدیت با تکثر ظهوری، و اَکمل کمالات در احدیت با تعین واحد محقق می‌شود. واحدیت تکثر ظهوری را نشان می‌دهد، اما احدیت وحدت بدون تکثر است. انسان کامل در احدیت مظهر تعین واحد و اَکمل کمالات است.

انسان کامل در خداوند به استحلاک می‌رسد: «يَسْتَلْزِمُ الِاسْتِهْلَاكَ فِي اللَّهِ». این استحلاک محو شدن کامل در حق است. سالک با این استحلاک به مقام غیبوبت در غیب ذات می‌رسد.

خداوند از طریق انسان کامل در همه مراتب الهی و کونی ظهور می‌کند: «وَ ظُهُورُ الْحَقِّ بِهِ فِي كُلِّ مَرْتَبَةٍ مِنَ الْمَرَاتِبِ الْإِلَٰهِيَّةِ وَ الْكَوْنِيَّةِ». این ظهور انسان کامل را در هر مرتبه ظرف تجلی حق می‌سازد. او در واحدیت، احدیت و کون مظهر تام حق است.

## سالکان و مقام نبوت

سالکان ثالث در غیب ذات گم می‌شوند. سالکان رابع پس از گم شدن توسط خداوند به عالم بازمی‌گردند. این سالکان به عنوان انبیا و اولیا مأمور هدایت خلق می‌شوند و پس از فنا در ذات به مقام خلافت نازل می‌گردند.

انبیا و ائمه رام‌ترین مخلوقات در برابر حق هستند. آنها تنها حق را می‌شناسند و در برابر او تسلیم‌اند. این تسلیم نشانه اخلاص کامل آنهاست. آنها پس از گم شدن در ذات تنها به اراده حق عمل می‌کنند.

انبیا در برابر خدا با تسلیم و ادب هستند، برخلاف خلقی که گاهی با جرأت و خودبینی سخن می‌گویند. انبیا با فنا در ذات از خودبینی محو بوده و تنها خدا را خدمت می‌کنند.

## نتیجه

انسان کامل با حجاب ذات حق از خلق محو شده و وظایفش توسط خداوند انجام می‌شود. او با استغراق در غیب ذات تعین خود را سلب کرده و در لا تعین ذاتی گم می‌شود. این مرتبه که در احدیت محقق می‌شود اَکمل کمالات است و او را مظهر حق در همه مراتب الهی و کونی می‌سازد. اولیای کامل و سالکان رابع پس از فنا در ذات به مقام خلافت و هدایت خلق نازل می‌شوند و با تسلیم و اخلاص در خدمت اراده الهی‌اند.

― متن به پایان رسید.