## تمکن مطلق و منصب خلافت

انسان کامل، به‌مثابه مظهر جامع اسماء و صفات الهی، صاحب تمکن مطلق در تمام مراتب وجودی است. این تمکن در دو محور ذاهبه و ثابته تجلی می‌یابد: در حالات گذرا که سیر سالک از تعینات نازله به سوی مقام قرب را شامل می‌شود، و در حالات استقراری که مستلزم ثبات در مقام تنزیه و ظرف حضور است. اقتدار او نه محدود به مرتبه‌ای خاص، بلکه فراگیر تمام شؤون وجودی است: از ناسوت تا برزخ و قیامت. این منصب خلافت است که او را از سایر موجودات متمایز می‌سازد و در ظرف باطن، دولت الهی را مستقر می‌گرداند. او نه‌تنها حامل عنوان رسالت یا نبوت در مراتب باطنی است، بلکه در کلیت مراتب ظهور، نائب حق محسوب می‌شود.

در مقام ختم‌الختم، انسان کامل به درجه‌ای از کمال می‌رسد که تمام معارف و حقایق الهی را بدون نقص در ظرف وجودی خویش متجلی می‌سازد. هر آنچه در عالم غیب مکنون است، در او ظهور می‌یابد. این مقام اوج تحقق عرفانی است، جایی که دیگر هیچ حجابی میان او و حق باقی نمی‌ماند و تمام رنگ‌های حقیقت در آیینه وجود او منعکس می‌گردد.

## تبیین عرفان: محیی‌الدین و قونوی

محیی‌الدین عربی، با عمق و گستردگی در سیر و سلوک، عرفان را در بالاترین مراتب زیست و از آن حکایت کرد. قونوی، شاگرد او، با ارائه تبیینی منسجم‌تر و رفع برخی اشکالات استنتاجی، مکتب استاد را به صورتی منظم‌تر عرضه کرد. این رابطه استاد و شاگرد، نمونه‌ای از انتقال معرفت عرفانی از سرچشمه به جویبار است: محیی‌الدین چشمه‌سار و قونوی جریان منظم و زلال آن.

## سیر در مراتب وجودی

سالک عرفانی، با قوت باطنی، قادر به برقراری اجتماع و اتحاد با هر موجودی در ظرف قرب یا بعد است. این توانایی، یا از طریق حضور خود او در محضر موجودات است یا از طریق احضار آنان در ظرف حضور او. چنین قدرتی مستلزم تمکن مطلق و اتصال به اراده الهی است.

در این سلسله مراتب، محبوبین در رأس قرب قرار دارند. آنان برگزیدگان الهی‌اند که به دلیل قرب تام، از مراتب محبین متمایزند. محبین در درجات پایین‌تری سیر می‌کنند، اما محبوبین در اوج سلوک عرفانی مستقرند.

اولیای الهی، با تمکن مطلق، در عوالم ناسوت، برزخ و حتی قیامت سیر می‌کنند. آنان از قیود مادی آزادند و با اراده الهی، از مرتبه‌ای به مرتبه دیگر انتقال می‌یابند. محیی‌الدین، بر اساس شهود عینی خود، مدعی سیر تا قیامت است و این ادعا با صدق او در تجربه عرفانی تأیید می‌شود.

انسان کامل همچنین قادر است در مراتب وجودی، مشابهت (مماثل)، تجسم (تمثل) یا مثال (مثال) ایجاد کند. این قدرت، حاکی از تصرف او در عالم معنا است و نشان‌دهنده اتصال او به اراده الهی.

## علم و قدرت بر زمان

انسان کامل، دارای علم و قدرت بر گذشته ($\text{ما کان}$)، آینده ($\text{ما یکون}$) و حال ($\text{ما هو کائن}$) است. این جامعیت، ناشی از اتصال او به علم الهی است که تمام مراتب زمانی را در بر می‌گیرد. علم او نه از طریق استدلال عقلی، بلکه از طریق شهود و اتصال به حق حاصل می‌شود. همچنین قدرت او بر این مراتب، نشان‌دهنده اقتدار مطلق اوست.

در لحظه مرگ، انسان کامل حق یا اولیا را زیارت می‌کند. این رؤیت ممکن است از طرف او باشد یا از طرف حق که او را زیارت می‌کند. $\text{فمن یمت یرنی}$: «هر که می‌میرد، مرا می‌بیند؛ من او را می‌بینم». این شهود، نشان‌دهنده مقام او در لحظه انتقال از دنیا به برزخ است.

## موت ارادی و تسلیم

اولیای الهی، با موت ارادی، روح خود را آگاهانه به حق تسلیم می‌کنند. $\text{لا تموتن إلا و أنتم مسلمون}$: «نمیرید، مگر این‌که تسلیم شوید». این آیه، به تسلیم محض در لحظه مرگ اشاره دارد. اولیا، بدون دخالت عزرائیل، روح را با زیارت حق و اولیا اعطا می‌کنند. این فرایند، نه از طریق قهر، بلکه از طریق تسلیم ارادی صورت می‌گیرد.

انسان کامل همچنین قادر به تجربه خواب ارادی و مرگ ارادی است. او با اراده خود، این حالات را ایجاد می‌کند و کنترل کامل بر آنها دارد. این توانایی، حاکی از تمکن او در حالات وجودی است.

## اخلاق عرفانی و حفظ حرمت

با وجود قدرت رؤیت و شهود، اولیای الهی از تجسس در امور دیگران پرهیز می‌کنند. $\text{لا تجسسوا}$: «جاسوسی نکنید». آنان با حفظ حرمت نفوس، تنها در مواردی که امر الهی باشد، وارد حریم دیگران می‌شوند.

پیامبر اکرم، با وجود علم به گناهان، با بی‌تفاوتی ظاهری رفتار می‌کرد تا حرمت افراد حفظ شود. این حکمت، نشان‌دهنده سعه صدر و رعایت اخلاق الهی است.

در مواجهه با امور بیهوده، انسان کامل با کرامت عبور می‌کند. $\text{إذا مروا باللغو مروا کراماً}$: «چون به سخن بیهوده بگذرند، با بزرگواری بگذرند». او از آلودگی به لغو و بیهودگی دور است و در مقام تنزیه استوار می‌ماند.

## امداد در برزخ و حیات ابدی

اولیای الهی، در عالم برزخ، به امداد و دستگیری نفوس می‌پردازند. آنان قادر به احضار یا ملاقات با نفوس‌اند و در هر سلول برزخی، به نجات و دعا مشغول‌اند. این نقش، استمراری است که چه در حیات دنیوی و چه پس از مرگ، ادامه می‌یابد. مرگ، هیچ‌گونه تأثیری بر هدایت و امداد آنان ندارد.

بر این اساس، تقلید از عالم متوفی جایز است، زیرا مرگ مانع استمرار هدایت او نیست. اولیای الهی در عالم معنا همچنان مرجع‌اند و حیات معنوی آنان پایدار است.

اولیای الهی از مرگ و ممات مبرا هستند: $\text{لا موت لهم و لا ممات}$. وجود آنان در حق مستغرق است و حیاتشان ابدی. آنان در حق زنده‌اند و این حیات، از نوع حیات مادی متفاوت است.

## بیداری پیشینی و شهود قتلگاه

محبوبین، پیش از تعین مادی و حتی پیش از آنکه نطفه‌شان شکل گیرد، در عالم علم الهی بیدارند. آنان در مراتب احدیت و واحدیت، پیش از ناسوت، به حقیقت وجود خود آگاه‌اند. این بیداری، حاکی از قرب ازلی آنان است.

انسان کامل، در عالم علم الهی، قادر به شهود قتلگاه و سرنوشت خویش است. او پیش از وقوع، پایان را می‌بیند. این علم پیشینی، ناشی از اتصال او به حق است.

اولیای الهی در مراتب کمال متفاوت‌اند. برخی مظهر تمام اسماء‌اند و برخی مظهر برخی از اسماء. این تنوع، به ظرفیت‌های متفاوت آنان در ظهور حقیقت الهی اشاره دارد.

## مراوده انبیا و سؤال از پیشینیان

پیامبر اکرم مأمور به سؤال از انبیای پیشین است. $\text{و اسأل من أرسلنا من قبلک من رسلنا}$: «از پیامبرانی که پیش از تو فرستادیم، بپرس». این امر، مستلزم تمکن او در ارتباط با ایشان است، چه از طریق حضور در محضر آنان و چه از طریق احضار آنان در حضور خود.

تأویل این آیه به سؤال از امت‌ها یا علمای امت‌ها، نادرست است. امر الهی به سؤال مستقیم از انبیا است و تحویل آن به معنای دیگر، از حقیقت آیه دور می‌شود.

انبیا، در عوالم محدود و غیرمحدود، قادر به مراوده با یکدیگر هستند. این توانایی، ناشی از تمکن آنان در عبور از قیود زمانی و مکانی است.

محیی‌الدین، با شهود عینی، امکان مراوده با انبیا را تأیید می‌کند: $\text{إن رؤیه التعیین أخبرت بذلک}$: «اگر تعینات را ببینی، از این خبر می‌دهند». این خبر، به اعتبار تجربه عرفانی اوست. $\text{و لا ینبئک مثل خبیر}$: «هیچ‌کس مانند آگاه [از حق] به تو خبر نمی‌دهد». او با علم یقینی، از حقیقت عالم معنا خبر می‌دهد.

― متن به پایان رسید.