# انسان کامل و تعینات اسمائی در مصباح‌الانس

## مراقبت الهی و تدبر در مقامات

انسان کامل در مسیر سلوک موظف است در معارف الهی تدبر کند و نسبت میان حال خود و مقامات عرفانی را بشناسد. این شناخت نه‌تنها جایگاه سالک را در مسیر سلوک روشن می‌سازد بلکه او را به تسلیم در برابر اراده الهی هدایت می‌کند. انسان کامل در مقام مراقبت الهی تحت حکم وقت و حال قرار می‌گیرد و خود را با شرایط زمانی و مکانی مقامات عرفانی هماهنگ می‌سازد. وقت و حال ظرفی غیرقابل‌تکرار است که هر لحظه ظهور جدیدی از اسما و صفات الهی را متجلی می‌کند.

شارح مصباح‌الانس با حذف برخی عبارات کلیدی از متن قونوی از انتقال کامل حقایق عرفانی بازمانده است. این عبارات شامل نکاتی درباره مراتب و حقایق و خصوصیات انسان کامل بودند که حذف آن‌ها به فقدان معرفت منجر شده است. انسان کامل در مقام مراقبت با حق رابطه‌ای متقابل دارد؛ او حق را مراقبت می‌کند و حق نیز او را تحت نظر دارد. این رابطه متقابل ریشه در عرفان اسلامی دارد که انسان کامل را آیینه‌ای برای تجلی حق می‌داند و او را در تمامی مراتب وجودی تحت مراقبت الهی قرار می‌دهد. $\langle$وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ$\rangle$ به حضور دائم حق در کنار انسان اشاره دارد که در مراقبت متقابل انسان کامل و حق متجلی می‌شود.

## ظهور به‌عنوان مظهر اسما و صفات

انسان کامل با رسیدن به مقام مراقبت الهی به ظرفی برای ظهور اسما و صفات الهی تبدیل می‌شود. او در این مقام مظهر تمامی اسمای حسنی می‌شود و تعینات اسمائی می‌یابد. مصباح‌الانس انسان کامل را مظهر نحن اسماء الحسنی می‌داند در حالی که له الاسماء الحسنی به ذات الهی اشاره دارد. این تمایز به تفاوت میان مظهر و مُظهِر اشاره می‌کند. $\langle$وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ$\rangle$ به اسمای حسنی حق اشاره دارد که انسان کامل مظهر تعینی آن‌هاست.

انسان کامل با سریان در اسما و مواطن در تمامی مراتب ذاتی و فعلی الهی تعین می‌یابد. اسما تعینات ذاتی حق‌اند و مواطن عوالم وجودی که انسان کامل در آن‌ها حاضر است. این سریان انسان کامل را به مظهر تمامی اسمای الهی از اول و آخر، ظاهر و باطن، علم و قدرت تبدیل می‌کند. او در عالم ملکوت، جبروت، لوح و قلم، قضا و قدر و دیگر مواطن تعین می‌یابد و محو و اثبات را متجلی می‌سازد.

## تمایز اسما، مواطن و حضرات

مصباح‌الانس میان اسما، مواطن و حضرات تمایز قائل می‌شود. اسما تعینات ذاتی حق‌اند، مواطن عوالم وجودی مانند ملکوت، جبروت، لوح و قلم‌اند و حضرات موجودات حاضر در این عوالم مانند جبرائیل، میکائیل و دیگر ملائکه. انسان کامل با تمامی این مراتب ارتباط دارد و پلی است که ذات، فعل و موجودات را به هم پیوند می‌دهد.

انسان کامل حضرات مانند جبرائیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل را به‌خوبی می‌شناسد و با آن‌ها ارتباطی نزدیک و متقابل دارد. او صاحب و مصاحب حضرات است و با آن‌ها حشر و نشر، بده‌بستان، اشراق و شهود دارد. مقامات مراتب حضرات‌اند که انسان کامل آن‌ها را با دقت می‌شناسد و با هر یک به تناسب مرتبه‌اش تعامل می‌کند.

## سیر نزولی و صعودی

انسان کامل در سیر نزولی از مراتب اسما، مواطن و حضرات عبور می‌کند و در هر مرتبه تعینی جدید می‌یابد. او در این مسیر مظهر اسمای الهی، عوالم وجودی و موجودات حاضر در آن‌ها می‌شود. این سیر نزولی به انسان کامل امکان می‌دهد تا تمامی مراتب وجودی را در خود جمع کند و به‌عنوان واسطه میان حق و خلق نقش‌آفرینی کند.

پس از سیر نزولی انسان کامل به سیر صعودی در منازل و منازلات می‌پردازد. منازل مراتب سلوک سالک‌اند و منازلات تعاملات و مواجهات او با موجودات در این مسیر. منازلات به معنای اشتباک و تعامل با موجودات در منازل است که سلوک را پویا و زنده نگه می‌دارد. انسان کامل در این مسیر با جبرائیل، میکائیل و دیگر حضرات گفت‌وگو و تعامل می‌کند.

در سیر صعودی انسان کامل با اصول عالیه و اشخاص علیه مواجه می‌شود. اصول عالیه قواعد سلوک‌اند که سالک را به سوی حق هدایت می‌کنند و شامل قواعدی چون بخشش، فروتنی و ایستادگی در مسیر حق است. اشخاص علیه اولیای الهی‌اند که سالک باید با آن‌ها همراهی کند یا از آن‌ها عبور نماید. سالک موظف است در محتوای حدیث و زبان بیان آن تأمل کند زیرا هر سالک به شیوه‌ای خاص هدایت می‌شود.

## حیرت اولوالالباب و شرب فطاب

انسان کامل با عظمت مقام خویش اولوالالباب مانند جبرائیل و میکائیل را به حیرت می‌اندازد. اولوالالباب صاحبان عقل و ملائکه‌اند که در برابر مقام انسان کامل سر تعظیم فرود می‌آورند. جبرائیل با عشق به مقام ختمی و ولوی امیرمؤمنان نمونه‌ای از این حیرت است که در طواف انسان کامل به قرب الهی می‌رسد. $\langle$يَا أُولِي الْأَلْبَابِ$\rangle$ به اولوالالباب اشاره دارد که در برابر عظمت انسان کامل به حیرت می‌افتند.

انسان کامل با شرب معرفت به طهارت و کمال می‌رسد و از مست شدن یا انحراف در سلوک مصون می‌ماند. شرب فطاب نه‌تنها عطش را فرو می‌نشاند بلکه وجود را پاک و پالوده می‌سازد. این طهارت انسان کامل را از افراط و تفریط دور نگه می‌دارد. برخلاف برخی عرفا که با شرب معرفت از تعادل خارج شدند و ادعاهایی مطرح کردند انسان کامل با شرب فطاب عاقل و پخته می‌شود.

انسان کامل در مرتبه چهارم سلوک به علم الحکمه و فصل‌الخطاب می‌رسد و قادر به هدایت دیگران می‌شود. علم الحکمه دانایی عمیق به حقایق الهی است و فصل‌الخطاب توانایی تبیین این حقایق به زبانی روشن و قاطع. انسان کامل در این مقام هادی و مرشد نفوس است.

## نقد تاریخی و جایگاه ائمه

بزرگ‌نمایی برخی عرفا در برابر ائمه معصومین عملی ناسپاسانه و نادرست است. این عرفا هرچند بزرگ و تأثیرگذار بودند در برابر مقام والای ائمه جایگاهی اندک دارند. تاریخ با تحریف و جنجال جایگاه ائمه را کم‌رنگ کرده و عرفای دیگر را برجسته ساخته است. این نقد بر ضرورت بازگشت به عرفان اصیل ائمه تأکید دارد که منبع اصلی معرفت و کمال‌اند.

عرفای بزرگ در برابر ائمه معصومین خود را خاکسار و شاگرد می‌دانستند. ائمه اولیای تام الهی‌اند که تمامی عرفا در برابر عظمت آن‌ها به شاگردی افتخار می‌کردند. مصباح‌الانس جایگاه ائمه را به‌عنوان قله‌های عرفان اسلامی برجسته می‌سازد. تاریخ عرفان تحت تأثیر تحریف‌های سیاسی جایگاه ائمه معصومین را کم‌رنگ کرده و عرفای دیگر را به‌صورت غیرمنصفانه برجسته ساخته است. موانع سیاسی مانند فشارهای بنی‌امیه و بنی‌عباس از آشکار شدن مقامات عرفانی ائمه مانند امام صادق جلوگیری کرده‌اند.

ائمه معصومین مانند امام صادق دارای مقامات عرفانی والایی بودند که به دلیل موانع سیاسی کمتر آشکار شده است. روایاتی مانند چرخش خانه با اشاره امام صادق نشان‌دهنده عظمت عرفانی ایشان است که فراتر از عرفای دیگر بود. $\langle$قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ$\rangle$ به مقام والای اولیای الهی اشاره دارد که با وحی و اتصال به حق به کمال می‌رسند.

## قونوی و پختگی عرفانی

صدرالدین قونوی شاگرد برجسته محی‌الدین ابن عربی با پختگی در تبیین آرای استادش شخصیتی بزرگ در عرفان اسلامی است. سخنان او از سخنان استادش منسجم‌تر و روشن‌ترند. قونوی با شرح دقیق مصباح‌الانس معارف عرفانی را به‌صورت علمی و منظم ارائه کرده است. این پختگی نتیجه تدریس و بحث علمی اوست که او را از دیگر عرفا متمایز ساخته است.

قونوی با تکیه بر مقام محی‌الدین شمس تبریزی را به چالش کشید و او را از خود راند. شمس با وجود تأثیرش بر مولانا در برابر قونوی که صاحب کسوت و استاد بود جایگاهی نداشت. این روایت به عظمت علمی و عرفانی قونوی اشاره دارد که او را سلطان عرفان قونیه ساخته بود. مولانا تحت تأثیر شمس تبریزی از جایگاه حجه‌الاسلام به عرفان عملی روی آورد و تحول یافت. شمس با رندی و تجربه مولانا را از مدرسه به سوی خانقاه هدایت کرد و او را به شاعری عارف تبدیل ساخت.

تدریس به دلیل تعامل با خواص به تعمیق معرفت و پختگی عرفانی کمک می‌کند. قونوی با تدریس و بحث علمی به مرتبه‌ای از پختگی رسید که او را از منبریان متمایز ساخت. روابط خانوادگی مانند ازدواج مادر قونوی با محی‌الدین و دختر مولانا با شمس پیوندهای عرفانی را تقویت کرد. این روابط نشان‌دهنده تعاملات عمیق میان عرفای بزرگ است که فراتر از علم به زندگی آن‌ها نیز نفوذ کرده بود.

عرفان نیازمند ناز و نیاز است؛ نماز بدون زکات که نشانه نیاز است مقبول نمی‌افتد. ناز و نیاز اخلاص و تسلیم در برابر حق را نشان می‌دهند و شرط قبولی عبادت‌اند. $\langle$يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ$\rangle$ به اهمیت ناز و نیاز در عبادت اشاره دارد که در عرفان شرط کمال است.

## نتیجه

مصباح‌الانس با کاوش در مقام انسان کامل راهنمایی عمیق برای فهم ارتباط او با عوالم وجودی ارائه می‌دهد. انسان کامل با مراقبت الهی، سریان در اسما و مواطن و سیر نزولی و صعودی به جامعیت می‌رسد و اولوالالباب را به حیرت می‌اندازد. شرب فطاب او را به طهارت و تعادل هدایت می‌کند و علم الحکمه و فصل‌الخطاب او را هادی نفوس می‌سازد. نقد تاریخی بر ضرورت بازگشت به عرفان اصیل ائمه معصومین تأکید دارد که قله‌های معرفت‌اند. قونوی با پختگی و اقتدار معارف عرفانی را تبیین کرد و تدریس پختگی او را تقویت نمود.

― متن به پایان رسید.