اسماء و صفات الهی: تبیین حکمی و نقد کلامی در معرفت اسماء الحسنی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه نوزدهم)

مقدمه

اسماء و صفات الهی، چونان گوهرهایی درخشان در گنجینه معرفت الهی، از دیرباز محور تأملات عمیق در حوزه‌های کلام، فلسفه، عرفان و تفسیر اسلامی بوده‌اند. این مفاهیم، نه‌تنها راهگشای فهم ذات باری‌تعالی و تجلیات او هستند، بلکه در سلوک معنوی و معرفتی انسان نقشی بنیادین دارند. درس‌گفتار نوزدهم از سلسله مباحث آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، با تمرکز بر تبیین حکمی اسماء الحسنی و نقد دیدگاه‌های کلامی شیخ مفید و فخر رازی، به کاوشی ژرف در این قلمرو پرداخته است.

بخش نخست: تبیین حکمی صفات ذاتی و فعلی

نقد دیدگاه شیخ مفید در باب صفات فعلی

شیخ مفید، از برجسته‌ترین متکلمان شیعه، در تبیین صفات فعلی الهی، مانند خالقیت و رزاقیت، فعلیت این صفات را به وجود مخلوقات وابسته می‌داند. او معتقد است که این صفات، پیش از خلق مخلوقات، در ذات الهی محقق نبوده‌اند و غیر (مخلوق) را در مصداق دخیل می‌بیند. این دیدگاه، چونان بنایی بر شالوده‌ای سست، از منظر حکمی نادرست است، زیرا مخلوق خود معلول ذات الهی است و نمی‌تواند در تحقق صفات الهی نقش علّی داشته باشد. نقد این دیدگاه، ریشه در تمایز میان مفهوم و مصداق دارد. غیریت در صفات فعلی، تنها در لسان مفهوم دخیل است، نه در مصداق، زیرا مخلوق، که همان غیر است، متأخر از صفات الهی و معلول حق‌تعالی است.

برای مثال، صفت «رازق» در مفهوم خود به «مرزوق» نیاز دارد، اما در مصداق، مرزوق همان فعل الهی است که ظهور ذات حق‌تعالی است. این تمایز، چونان نوری که تاریکی را می‌زداید، نشان می‌دهد که مخلوق نمی‌تواند علت فعلیت صفات باشد، بلکه خود مظهر فعل الهی است. این دیدگاه، با اصل وحدت وجود در حکمت متعالیه هم‌خوانی دارد، زیرا غیر در حقیقت وجود مستقلی ندارد و تنها تجلی حق است.

فعل الهی به‌عنوان ظهور ذات

مخلوق، چونان آیینه‌ای که نور خورشید را بازمی‌تاباند، فعل حق‌تعالی است و فعل الهی، ظهور آثار ذات اوست، نه غیر مستقل. این دیدگاه، کثرت ظاهری در صفات فعلی را به وحدت وجودی ذات الهی ارجاع می‌دهد. در حقیقت، غیر در صفات فعلی همان فعل الهی است که از ذات حق‌تعالی ناشی می‌شود. این اصل، با عرفان نظری ابن‌عربی و حکمت متعالیه ملاصدرا هم‌خوانی دارد، زیرا مخلوقات، مظاهر اسماء الهی‌اند و وجود آن‌ها به ذات الهی وابسته است.

برای مثال، هنگامی که خداوند را «خالق» می‌نامیم، مخلوق نه به‌عنوان علتی مستقل، بلکه به‌عنوان مظهر خلقت الهی مطرح است. این دیدگاه، چونان جویباری که به اقیانوس می‌پیوندد، هرگونه دوگانگی میان ذات و فعل الهی را نفی می‌کند و وحدت وجودی را تأیید می‌نماید.

صفات ذاتی و استقلال از غیر

صفات ذاتی، مانند حیات، قدم و وجود، چونان گوهرهایی که در ذات خود می‌درخشند، در تحقق خود به هیچ غیر، نه در مفهوم و نه در مصداق، نیازی ندارند. این صفات، ذات الهی را در مقام احدیت و واحدیت توصیف می‌کنند، جایی که هیچ تعینی جز ذات وجود ندارد. برای مثال، هنگامی که خداوند را «حی» می‌نامیم، این حیات ذاتی است و به هیچ مخلوقی وابسته نیست، برخلاف صفت «رازق» که در مفهوم به مرزوق نیاز دارد.

شیخ مفید در تبیین صفات ذاتی مشکلی نداشته و به‌درستی استقلال آن‌ها را از غیر تأیید کرده است. این دیدگاه، چونان ستونی استوار، با اصل عینیت صفات با ذات در حکمت متعالیه سازگار است، زیرا صفات ذاتی، تجلی ذات الهی در مقام احدیت‌اند.

جمع‌بندی بخش نخست

این بخش، با نقد دیدگاه شیخ مفید در باب صفات فعلی، بر تمایز میان مفهوم و مصداق تأکید کرد. غیریت در صفات فعلی تنها در لسان مفهوم است و مخلوق، به‌عنوان فعل الهی، نمی‌تواند در فعلیت صفات نقش علّی داشته باشد. در مقابل، صفات ذاتی از هرگونه غیر مستقل‌اند و ذات الهی را در مقام احدیت توصیف می‌کنند. این تبیین حکمی، با اصل وحدت وجود و عینیت صفات با ذات هم‌خوانی دارد و زمینه را برای نقد دیدگاه‌های کلامی فراهم می‌آورد.

بخش دوم: نقد دیدگاه فخر رازی در باب اسماء و صفات

اشکالات فخر رازی در فهم اسماء ذاتی و فعلی

فخر رازی، از متکلمان برجسته اشعری، در تبیین اسماء و صفات ذاتی و فعلی دچار خلط مفهوم و مصداق شده است. او نه حقیقت صفات ذاتی را به‌درستی درک کرده و نه توانسته صفات فعلی را به‌صورت حکمی تحلیل کند. دیدگاه اشعری او، که صفات را زائد بر ذات می‌داند، چونان شاخه‌ای خشکیده، با اصل عینیت صفات با ذات در حکمت متعالیه ناسازگار است. این اشکال، ریشه در فقدان رویکرد حکمی و عدم توجه به تمایز میان مفهوم و مصداق دارد.

برای مثال، فخر رازی در تحلیل صفت «عالم»، آن را به معلوم وابسته می‌داند، اما این وابستگی را در مصداق لحاظ می‌کند، در حالی که از منظر حکمی، معلوم در صفت علم الهی همان ذات اوست، نه غیر مستقل. این خلط، چونان غباری که آینه حقیقت را می‌پوشاند، فهم او را از اسماء الهی محدود ساخته است.

توقیفیت اسماء و تناقض با غیرمتناهی بودن

فخر رازی معتقد است که اسماء الهی توقیفی‌اند، یعنی تنها اسامی مأثور در نصوص دینی جایزند، اما صفات را غیرتوقیفی می‌داند. این دیدگاه، چونان قفسی که پرنده حقیقت را محدود می‌کند، با غیرمتناهی بودن اسماء الهی ناسازگار است. اگر اسماء الهی غیرمتناهی باشند، چگونه می‌توان آن‌ها را به نصوص خاص محدود کرد؟ این تناقض، ضعف منطقی دیدگاه فخر رازی را آشکار می‌سازد.

از منظر حکمی، اسماء الهی، به دلیل بی‌نهایت بودن ذات الهی، نمی‌توانند به قالب‌های زبانی یا نصوص خاص محدود شوند. این دیدگاه، چونان دریچه‌ای به سوی اقیانوس بی‌کران معرفت، هرگونه توقیفیت را نفی می‌کند و راه را برای اطلاق آزادانه اسماء کمالی هموار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش دوم

نقد دیدگاه فخر رازی نشان داد که او در فهم اسماء ذاتی و فعلی دچار خلط مفهوم و مصداق شده و دیدگاه اشعری‌اش با اصل عینیت صفات با ذات ناسازگار است. همچنین، توقیفیت اسماء، که او به آن معتقد است، با غیرمتناهی بودن اسماء الهی در تناقض است. این نقدها، برتری رویکرد حکمی بر الهیات کلامی را آشکار می‌سازد و زمینه را برای تبیین غیرمتناهی بودن اسماء فراهم می‌آورد.

بخش سوم: غیرمتناهی بودن اسماء الهی

عدم تناهی اسماء در حیث مُظهر و مَظهر

فخر رازی، با وجود اشکالاتش، به‌درستی به غیرمتناهی بودن اسماء الهی اشاره کرده و بیان داشته که اسماء، چه در حیث مُظهر (ذات الهی) و چه در حیث مَظهر (مخلوقات)، غیرمتناهی‌اند. این دیدگاه، چونان ستاره‌ای در آسمان معرفت، به عظمت بی‌نهایت ذات الهی اشاره دارد. غیرمتناهی بودن اسماء، ریشه در کمال مطلق ذات الهی دارد، زیرا ذات او بی‌نهایت است و تجلیاتش نیز پایان‌ناپذیرند.

در حکمت متعالیه، اسماء الهی به‌عنوان تجلیات ذات، غیرمتناهی‌اند، زیرا فیض الهی ازلی و ابدی است. این دیدگاه، با عرفان نظری ابن‌عربی هم‌خوانی دارد، که اسماء را مظاهر فیض الهی می‌داند.

ملازمه میان علم به مخلوقات و معرفت اسماء

فخر رازی بیان می‌کند که هر کس علم بیشتری به مخلوقات داشته باشد، معرفتش به اسماء الهی افزون‌تر است، زیرا میان مخلوقات و اسماء ملازمه‌ای وجود دارد. این اصل، چونان پلی که دو ساحل را به هم پیوند می‌دهد، رابطه علّی و معلولی میان اسماء و مخلوقات را نشان می‌دهد. مخلوقات، مظاهر اسماء الهی‌اند و شناخت آن‌ها به شناخت اسماء منجر می‌شود.

از منظر حکمی، این ملازمه دوسویه است: علم به اسماء، معرفت به مخلوقات را افزایش می‌دهد و بالعکس. برای مثال، شناخت نظام آفرینش، انسان را به صفت خالقیت الهی رهنمون می‌سازد، و معرفت به خالقیت، فهم عمیق‌تری از مخلوقات فراهم می‌آورد.

علم به اسماء به‌مثابه دریای بی‌کران

علم به اسماء الهی و مخلوقات، چونان اقیانوسی بی‌کران، هیچ ساحلی ندارد. این تعبیر، به غیرمتناهی بودن معرفت اسماء اشاره دارد، زیرا ذات الهی بی‌نهایت است و علم به تجلیات او پایان‌ناپذیر است. این دیدگاه، با مفهوم فیض الهی در عرفان نظری هم‌خوانی دارد، زیرا فیض الهی، که اسماء مظهر آن‌اند، ازلی و ابدی است.

برای مثال، هرچه انسان در شناخت اسماء الهی ژرف‌تر شود، به اقیانوس بی‌کران معرفت نزدیک‌تر می‌گردد، اما هرگز به پایان آن نمی‌رسد، زیرا حقیقت الهی فراتر از احاطه است.

ناتوانی در شمارش کامل جلال الهی

فخر رازی بیان می‌کند که اگر ملائکه مقربین، انبیاء و ساکنان بهشت و دوزخ از ازل تا ابد جلال الهی را شمارش کنند، آنچه ذکر می‌کنند در برابر آنچه ذکر نشده، چون عدم در برابر وجود است. این بیان، چونان نغمه‌ای که عظمت بی‌نهایت الهی را می‌ستاید، به ناتوانی مخلوقات در احاطه به جلال حق‌تعالی اشاره دارد.

این دیدگاه، با اصل «ما عرفناک حق معرفتک» در عرفان نظری هم‌خوانی دارد. معرفت کامل به ذات الهی، به دلیل بی‌نهایت بودن آن، برای مخلوقات محال است. حتی ذکر غیرمتناهی مخلوقات، در برابر جلال الهی ناچیز است.

تمایز میان متناهی و غیرمتناهی

فخر رازی تأکید می‌کند که آنچه مخلوقات ذکر می‌کنند متناهی است، اما آنچه ذکر نمی‌شود غیرمتناهی است، و متناهی نسبتی با غیرمتناهی ندارد. این اصل، چونان خطی که میان محدود و نامحدود کشیده می‌شود، تفاوت میان محدودیت مخلوقات و بی‌نهایت بودن ذات الهی را نشان می‌دهد.

در حکمت متعالیه، تنها ذات الهی غیرمتناهی است و مخلوقات، مظاهر محدود آن‌اند. این تمایز، انسان را به تأمل در عظمت بی‌کران الهی دعوت می‌کند و هرگونه احاطه به ذات او را نفی می‌نماید.

نقد تحلیل فخر رازی از منظر حکمی

فخر رازی ملازمه میان علم به مخلوقات و معرفت اسماء را از منظر معلولی مطرح کرده، اما از منظر حکمی، ملازمه علّی (علم به اسماء، معرفت به مخلوقات را افزایش می‌دهد) کامل‌تر است. این نقد، چونان کلیدی که قفل حقیقت را می‌گشاید، برتری رویکرد حکمی بر کلامی را نشان می‌دهد. در حکمت متعالیه، اسماء الهی علل وجودی مخلوقات‌اند و معرفت به آن‌ها، شناخت عمیق‌تری از مخلوقات فراهم می‌کند.

برای مثال، شناخت صفت خالقیت الهی، انسان را به فهم نظام خلقت رهنمون می‌سازد، در حالی که شناخت مخلوقات به‌تنهایی، معرفت کامل به اسماء را فراهم نمی‌آورد. این دیدگاه، معرفت علّی را بر معرفت معلولی ترجیح می‌دهد.

جمع‌بندی بخش سوم

این بخش، با تبیین غیرمتناهی بودن اسماء الهی، بر بی‌نهایت بودن ذات الهی و تجلیات آن تأکید کرد. ملازمه دوسویه میان علم به مخلوقات و معرفت اسماء، و ناتوانی مخلوقات در احاطه به جلال الهی، از محورهای اصلی این بخش بود. نقد دیدگاه فخر رازی نشان داد که رویکرد حکمی، با تأکید بر معرفت علّی، کامل‌تر از تحلیل کلامی اوست. این تبیین، راه را برای بررسی مقامات معرفتی اسماء هموار می‌سازد.

بخش چهارم: مقامات معرفتی اسماء الحسنی

برتری بیان معصومین در معرفت اسماء

معصومین علیهم‌السلام فرموده‌اند: «نحن اسماء الله الحسنی»، که این بیان، چونان گوهری درخشان، مقام وجودی آن‌ها را به‌عنوان مظاهر تام اسماء الهی نشان می‌دهد. آن‌ها نه‌تنها عالم به اسماء‌اند، بلکه خود اسماء الهی‌اند. این دیدگاه، با مفهوم ولایت در عرفان شیعی هم‌خوانی دارد، زیرا معصومین، به‌عنوان مظاهر کامل اسماء، معرفت علّی به مخلوقات دارند.

برای مثال، هنگامی که امام علیه‌السلام می‌فرماید: «نحن اسماء الله»، این سخن نه‌تنها به علم آن‌ها به اسماء اشاره دارد، بلکه به مقام وجودی‌شان به‌عنوان تجلیات تام ذات الهی دلالت می‌کند. این بیان، چونان نوری که آسمان معرفت را روشن می‌سازد، برتری معرفت ولایی را بر دانش کلامی نشان می‌دهد.

سه مقام در معرفت اسماء

معرفت اسماء در سه مقام تعریف می‌شود: نخست، مقام معلولی، که علم به مخلوقات معرفت به اسماء را افزایش می‌دهد؛ دوم، مقام علّی، که علم به اسماء، معرفت به مخلوقات را فراهم می‌آورد؛ و سوم، مقام نفس اسماء بودن، که مختص معصومین علیهم‌السلام است. این تقسیم‌بندی، چونان نردبانی که به سوی آسمان معرفت صعود می‌کند، سلسله‌مراتب معرفتی را نشان می‌دهد.

مقام معلولی، نازل‌ترین مرتبه است، زیرا از معلول (مخلوقات) به علت (اسماء) می‌رسد. مقام علّی، که در آیه

عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا

(ترجمه فولادوند: «و به آدم همه نام‌ها را آموخت»، سوره بقره: ۳۱) متجلی است، مرتبه‌ای میانی است. اما مقام نفس اسماء بودن، که معصومین در آن قرار دارند، چونان قله‌ای رفیع، بالاترین مرتبه معرفت است.

نقش معصومین به‌عنوان معلم آدم

در آیه

عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا

(ترجمه فولادوند: «و به آدم همه نام‌ها را آموخت»، سوره بقره: ۳۱)، معلم آدم معصومین علیهم‌السلام‌اند، زیرا آن‌ها خود اسماء الله‌اند. این دیدگاه، چونان کلیدی که درهای معرفت را می‌گشاید، نشان می‌دهد که معرفت حقیقی اسماء از طریق ولایت معصومین حاصل می‌شود.

معصومین، به‌عنوان مظاهر تام اسماء، نه‌تنها علم به اسماء دارند، بلکه خود علت وجودی مخلوقات‌اند. این مقام، انسان را به تأمل در نقش ولایت در معرفت الهی دعوت می‌کند.

جمع‌بندی بخش چهارم

این بخش، با تبیین مقامات معرفتی اسماء، برتری بیان معصومین را در معرفت اسماء نشان داد. معصومین، به‌عنوان مظاهر تام اسماء، نه‌تنها عالم به اسماء‌اند، بلکه خود اسماء‌اند. سه مقام معرفتی (معلولی، علّی، و نفس اسماء بودن) سلسله‌مراتب معرفت را آشکار ساختند. نقش معصومین به‌عنوان معلم آدم، اهمیت ولایت در معرفت الهی را تأیید کرد.

بخش پنجم: نقش طهارت و ولایت در معرفت اسماء

ضرورت طهارت و ولایت در معرفت

معرفت حقیقی به اسماء الهی، چونان گوهری که در صدف طهارت نهفته است، بدون طهارت نفس و هدایت ولایی ممکن نیست. فخر رازی، با وجود دانش کلامی، به دلیل فقدان نور ولایت، نتوانسته حقیقت اسماء را درک کند. این دیدگاه، چونان آیینه‌ای که حقیقت را بازمی‌تاباند، نشان می‌دهد که معرفت الهی نیازمند صفا و پاکی نفس است.

در عرفان شیعی، ولایت معصومین راه اصلی معرفت به اسماء است. طهارت نفس، زمینه‌ساز دریافت نور الهی است که معرفت حقیقی را ممکن می‌سازد. این اصل، با آیه

اتَّقُوا اللَّهَ يُعَلِّمْكُمُ اللَّهُ

(ترجمه فولادوند: «از خدا بترسید که خدا به شما می‌آموزد»، سوره بقره: ۲۸۲) هم‌خوانی دارد.

تفاوت انسان و ملائکه در معرفت اسماء

انسان، به دلیل مقام جمع و جامعیت وجودی، چونان خلیفه‌ای که همه مراتب وجود را در خود دارد، قادر به دریافت معرفت اسماء است. در مقابل، ملائکه، به دلیل تجرد خاص خود، نیازی به این معرفت ندارند و قابلیت آن را نیز دارا نیستند. این تفاوت، چونان خطی که میان آسمان و زمین کشیده می‌شود، جایگاه ویژه انسان را در معرفت الهی نشان می‌دهد.

در حکمت متعالیه، انسان به‌عنوان خلیفه الهی، جامع همه مراتب وجود است و این جامعیت، او را قادر به معرفت اسماء می‌سازد. ملائکه، به دلیل محدودیت در تجرد، از این قابلیت محرومند.

نقش سلوک و ریاضت در معرفت اسماء

معرفت اسماء، چونان گلی که در باغ سلوک می‌روید، نیازمند تهذیب نفس و سلوک عرفانی است. انسان با ریاضت، صفا و طهارت، قلب خود را برای دریافت نور الهی آماده می‌سازد. این سلوک، چونان سفری به سوی معشوق، انسان را به معرفت اسماء رهنمون می‌کند.

در عرفان نظری، سلوک عرفانی راهی برای تقرب به حق و دریافت معرفت اسماء است. این سلوک، با تهذیب نفس و ریاضت همراه است که قلب را برای دریافت نور الهی آماده می‌کند.

جمع‌بندی بخش پنجم

این بخش، با تأکید بر ضرورت طهارت و ولایت در معرفت اسماء، نشان داد که معرفت حقیقی بدون صفا و هدایت ولایی ممکن نیست. تفاوت انسان و ملائکه در قابلیت معرفت اسماء، جایگاه ویژه انسان را آشکار ساخت. نقش سلوک و ریاضت، راه تقرب به حق و دریافت معرفت اسماء را هموار کرد.

بخش ششم: تبیین قرآنی غیرمتناهی بودن اسماء

آیه کهف و غیرمتناهی بودن کلمات الهی

قرآن کریم در آیه

لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا

(ترجمه فولادوند: «اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکب باشد، پیش از آنکه کلمات پروردگارم به پایان رسد، دریا تمام می‌شود، هرچند همانند آن را به مدد آوریم»، سوره کهف: ۱۰۹) به غیرمتناهی بودن کلمات الهی، که شامل اسماء نیز می‌شود، اشاره دارد. این آیه، چونان نوری که آسمان معرفت را روشن می‌سازد، مبنای قرآنی غیرمتناهی بودن اسماء است.

کلمات الهی، به‌عنوان مظاهر فیض الهی، بی‌نهایت‌اند و هرگونه محدودیت در آن‌ها محال است. این آیه، نه‌تنها غیرمتناهی بودن کلمات را نشان می‌دهد، بلکه به فوق غیرمتناهی بودن آن‌ها اشاره دارد، زیرا ذات الهی فراتر از هرگونه محدودیت است.

نقد فخر رازی در فهم آیه کهف

فخر رازی در تحلیل آیه کهف، به‌جای تأکید بر فوق غیرمتناهی بودن کلمات الهی، به مقایسه متناهی و غیرمتناهی پرداخته که نادرست است. این خلط، چونان غباری که حقیقت را می‌پوشاند، فهم او را از آیه محدود ساخته است. از منظر حکمی، آیه کهف نه‌تنها غیرمتناهی بودن کلمات را نشان می‌دهد، بلکه به عظمت بی‌کران ذات الهی اشاره دارد.

این نقد، برتری رویکرد حکمی و عرفانی بر تحلیل کلامی را آشکار می‌سازد. لسان قرآن کریم، فراتر از محاورات عرفی، حقیقت الهی را در قالبی متعالی بیان می‌کند.

جمع‌بندی بخش ششم

این بخش، با استناد به آیه کهف، غیرمتناهی بودن کلمات الهی و اسماء را تبیین کرد. نقد فخر رازی نشان داد که تحلیل کلامی او از آیه، به دلیل خلط متناهی و غیرمتناهی، ناقص است. رویکرد حکمی و عرفانی، با تأکید بر فوق غیرمتناهی بودن ذات الهی، فهم عمیق‌تری از قرآن کریم ارائه می‌دهد.

جمع‌بندی نهایی

این کتاب، با تأمل در درس‌گفتار نوزدهم آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، به تبیین حکمی اسماء الحسنی و نقد دیدگاه‌های کلامی شیخ مفید و فخر رازی پرداخت. نقد شیخ مفید نشان داد که غیریت در صفات فعلی تنها در لسان مفهوم است و مخلوق نمی‌تواند در فعلیت صفات نقش علّی داشته باشد. صفات ذاتی، از هرگونه غیر مستقل‌اند و ذات الهی را در مقام احدیت توصیف می‌کنند. نقد فخر رازی، خلط مفهوم و مصداق و تناقض توقیفیت با غیرمتناهی بودن اسماء را آشکار ساخت. غیرمتناهی بودن اسماء، ملازمه میان علم به مخلوقات و معرفت اسماء، و ناتوانی مخلوقات در احاطه به جلال الهی، از محورهای اصلی این نوشتار بود. مقامات معرفتی اسماء، با تأکید بر برتری بیان معصومین، نقش ولایت را در معرفت الهی نشان داد. ضرورت طهارت و سلوک عرفانی، راه تقرب به حق را هموار کرد. آیه کهف، مبنای قرآنی غیرمتناهی بودن اسماء را فراهم آورد و نقد فخر رازی، برتری رویکرد حکمی را تأیید نمود.

این اثر، با ساختاری علمی و زبانی فاخر، منبعی جامع برای پژوهشگران الهیات، فلسفه اسلامی و عرفان نظری است. امید است که این تأملات، چونان بذری در کشتزار معرفت، به بار نشیند و راهگشای سلوک معنوی و علمی خوانندگان گردد.