اسماء و صفات الهی: تبیین ماهیت اسم اعظم و نقد دیدگاه غیرلفظی بودن آن

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۶۷)

مقدمه

اسم اعظم الهی، چونان دری گران‌بها در گنجینه معرفت توحیدی، در عرفان اسلامی جایگاهی بی‌مانند دارد و راهنمای سالکان در مسیر وصول به ذات اقدس حق است. درس‌گفتار شصت و هفتم از سلسله مباحث آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، به تبیین ماهیت اسم اعظم و حروف آن پرداخته و دیدگاه علامه طباطبایی در المیزان و رساله اسمائیه، که اسم اعظم را غیرلفظی و وجودی عینی می‌داند، مورد نقد قرار داده است.

بخش اول: ماهیت اسم اعظم و حروف آن

روایت اصول کافی بیان می‌دارد: «ان اسم الله الاعظم على ثلاثة و سبعين حرفا» (ج ۱، کتاب الحجة)، به این معنا که اسم اعظم الهی از هفتاد و سه حرف تشکیل شده است. این حروف، برخلاف دیدگاه برخی، حروف لفظی و تلفظی‌اند که در عالم ناسوت به صورت کلام ظاهر می‌شوند.

تحلیل: حروف اسم اعظم، مانند نغماتی الهی‌اند که هر یک قدرتی خاص در نظام هستی دارند. این حروف در عالم ناسوت به صورت لفظی متجلی می‌شوند، اما آثار آن‌ها نه از صرف تلفظ، بلکه از کمال نفسانی و معرفتی صاحب اسم ناشی می‌شود. برای نمونه، عاصف بن برخیا با یک حرف از اسم اعظم، زمین را شکافت و تخت بلقیس را منتقل کرد، که نشان‌دهنده نقش لفظ و اقتدار نفسانی است. قرآن کریم در آیه «قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ» (نمل: ۴۰)؛ «کسی که نزد او دانشی از کتاب بود، گفت: من آن را پیش از آنکه چشم بر هم زنی برایت می‌آورم» (ترجمه فولادوند)، این تصرف را تأیید می‌کند.

بخش دوم: تجلی اسم اعظم در عوالم مختلف

اسم اعظم در هر عالم (ناسوت، خیال، نفس، عقل، ربوبی) به تناسب آن عالم تجلی دارد. در عالم ناسوت، به صورت لفظی و کلامی؛ در عالم خیال، به صورت خیالی؛ و در عالم نفس، به صورت نفسانی ظاهر می‌شود.

تحلیل: این تجلی چندگانه، مانند نوری است که در آینه‌های مختلف به رنگ‌های گوناگون بازمی‌تابد. سالک در هر عالم، به قدر کمالش با اسم اعظم متحد شده و آثار آن را ظاهر می‌سازد. قرآن کریم در آیه «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا» (بقره: ۳۱)؛ «و به آدم همه اسم‌ها را آموخت» (ترجمه فولادوند)، امکان تعلیم اسماء به انسان و تجلی آن‌ها در عوالم مختلف را تأیید می‌کند.

بخش سوم: نقش کمال نفسانی در آثار اسم اعظم

آثار اسم اعظم، نه از صرف لفظ (لقلقه زبان)، بلکه از تلفیق لفظ با کمال نفسانی و معرفتی صاحب اسم ناشی می‌شود. مؤمن با سلوک و معرفت، اقتدار ربوبی کسب کرده و با تلفظ لفظ، آثار الهی را ظاهر می‌سازد.

تحلیل: لفظ، مانند کلیدی است که در دست صاحب معرفت، درهای عالم غیب را می‌گشاید. بدون کمال نفسانی، لفظ چون کلیدی بی‌کارکرد است. روایت «فتکلم به فخسف بالارض» (اصول کافی، ج ۱) نشان می‌دهد که عاصف با تلفظ لفظ و به دلیل اقتدار نفسانی، زمین را شکافت. قرآن کریم در آیه «فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي» (نمل: ۴۰)؛ «چون آن را نزد خود مستقر دید، گفت: این از فضل پروردگار من است» (ترجمه فولادوند)، این نقش را تأیید می‌کند.

بخش چهارم: نقد دیدگاه علامه طباطبایی در المیزان

علامه طباطبایی در المیزان (ج ۱۹، ص ۴۰۵) مدعی است که اسم اعظم و حروف آن لفظی نیستند، بلکه حقایق کلی ربوبی و معانی غیبی‌اند. وی دلیل خود را «سیاق» روایات می‌داند که به زعم او دلالت بر غیرلفظی بودن دارد.

تحلیل: این دیدگاه با اشکالات زیر مواجه است:

۱. تناقض با ظاهر روایات: روایات اصول کافی صراحتاً از «اسم» و «حرف» سخن می‌گویند که در لسان متعارف به معنای لفظ و کلام است. ادعای غیرلفظی بودن، با ظاهر روایات تناقض دارد.

۲. عدم کفایت دلیل سیاق: علامه دلیل خود را «سیاق» می‌داند، اما سیاق مشخصی ارائه نمی‌کند که دلالت بر غیرلفظی بودن داشته باشد. این استدلال، ادعایی بدون پشتوانه است، مانند بنایی که بر شالوده‌ای سست استوار باشد.

۳. توجیه غیرمنطقی: علامه می‌گوید چون مردم از اسم، لفظ را می‌شناختند، روایات از لفظ استفاده کردند. این توجیه، انحراف از معنای متعارف روایات است و به نوعی تحریف محسوب می‌شود.

مانند آن است که بگوییم چون مردم نور را می‌شناسند، خورشید را نور نامیده‌اند، حال آنکه خورشید حقیقتی فراتر است. این توجیه، حکمت معصومان در بیان متعارف را نادیده می‌گیرد.

بخش پنجم: نقد دیدگاه علامه در رساله اسمائیه

علامه در رساله اسمائیه (فصل ۵ و ۶، ص ۵۱) اسم اعظم را وجود عینی و مرتبه‌ای از ذات الهی با وصف می‌داند، نه لفظ یا معنای ذهنی، و معتقد است که آثار اسم اعظم از معنای غیرلفظی ناشی می‌شود.

تحلیل: این دیدگاه با اشکالات زیر مواجه است:

۱. انکار وجود لفظی: اگر اسم اعظم صرفاً وجود عینی ذات الهی باشد، چگونه عاصف، موسی، یا عیسی به آن دسترسی داشتند؟ این ادعا به انکار دسترسی اولیاء به اسم اعظم منجر می‌شود.

۲. ناسازگاری با سلوک: سلوک عرفانی، اتحاد سالک با اسماء الهی را ممکن می‌سازد. اگر اسم اعظم صرفاً ذات الهی باشد، اتحاد با آن برای سالک غیرممکن است، مانند تلاش برای در آغوش گرفتن خورشید.

۳. تناقض با آثار لفظی: روایت «فتکلم به فخسف بالارض» (اصول کافی، ج ۱) صراحتاً از «تکلم» عاصف سخن می‌گوید، که نشان‌دهنده نقش لفظ در تحقق آثار است.

این دیدگاه، مانند آن است که بگوییم چون دریا بی‌کران است، امواج آن نمی‌توانند به ساحل برسند. نقش لفظ در سلوک و تحقق آثار نادیده گرفته شده است.

بخش ششم: نقد انکار لفظی بودن اسم اعظم

انکار لفظی بودن اسم اعظم، به نوعی انکار حقیقت روایات و تحریف معنای آن‌هاست. اسم اعظم، هم لفظ است و هم به کمال نفسانی وابسته است.

تحلیل: لفظ، مانند جامه‌ای است که حقیقت اسم اعظم را در عالم ناسوت می‌پوشاند. بدون لفظ، آثار اسم اعظم در این عالم ظاهر نمی‌شود، و بدون کمال نفسانی، لفظ اثری ندارد. روایت «ان اسم الله الاعظم على ثلاثة و سبعين حرفا» (اصول کافی، ج ۱) صراحتاً از حروف لفظی سخن می‌گوید.

بخش هفتم: نقد استدلال علامه درباره آثار اسم اعظم

علامه معتقد است که لفظ نمی‌تواند آثار خارق‌العاده، مانند انتقال تخت بلقیس، را ایجاد کند، لذا اسم اعظم را غیرلفظی می‌داند. این استدلال به دلیل عدم توجه به نقش کمال نفسانی نادرست است.

تحلیل: آثار اسم اعظم، مانند جرقه‌ای است که از برخورد لفظ و کمال نفسانی برمی‌خیزد. عاصف با یک حرف و به دلیل اقتدار نفسانی، زمین را شکافت. انکار لفظ، مانند انکار نقش قلم در نوشتن است. روایت «فتکلم به فخسف بالارض» (اصول کافی، ج ۱) نقش تلفظ لفظ را تأیید می‌کند.

بخش هشتم: نقد وجود عینی اسم اعظم

علامه اسم اعظم را وجود عینی و مرتبه‌ای از ذات الهی می‌داند که در ذهن یا لفظ نمی‌گنجد. این دیدگاه، دسترسی اولیاء به اسم اعظم را غیرممکن می‌سازد.

تحلیل: اگر اسم اعظم صرفاً ذات الهی باشد، چگونه انبیا و اولیا به آن دسترسی داشتند؟ سلوک عرفانی، اتحاد با اسماء الهی را ممکن می‌سازد، و این اتحاد در عالم ناسوت به صورت لفظ ظاهر می‌شود. قرآن کریم در آیه «فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي» (نمل: ۴۰)؛ «چون آن را نزد خود مستقر دید، گفت: این از فضل پروردگار من است» (ترجمه فولادوند)، آثار اسم اعظم را به عمل عاصف نسبت می‌دهد.

بخش نهم: نقد توجیه علامه درباره استفاده از لفظ در روایات

علامه می‌گوید چون مردم از اسم، لفظ را می‌شناختند، روایات از لفظ استفاده کردند، اما این توجیه، خلاف لسان متعارف روایات است و به تحریف معنا منجر می‌شود.

تحلیل: روایات با لسان متعارف سخن می‌گویند و استفاده از «اسم» و «حرف» به معنای لفظی است. این توجیه، مانند آن است که بگوییم چون مردم آب را می‌شناسند، چشمه را آب نامیده‌اند. روایت «ان اسم الله الاعظم على ثلاثة و سبعين حرفا» (اصول کافی، ج ۱) استفاده متعارف از «اسم» و «حرف» را تأیید می‌کند.

بخش دهم: اتحاد سالک با اسم اعظم در سلوک

سالک در سلوک، با کسب کمال نفسانی و معرفت، با اسماء الهی متحد شده و به اقتدار ربوبی دست می‌یابد. این اتحاد، با تلفظ لفظ، آثار خارق‌العاده را ظاهر می‌سازد.

تحلیل: اتحاد با اسم اعظم، مانند پیوند رود با دریاست که سالک را به اقتدار الهی می‌رساند. عاصف با یک حرف و به دلیل کمال نفسانی، تخت بلقیس را منتقل کرد. قرآن کریم در آیه «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا» (بقره: ۳۱)؛ «و به آدم همه اسم‌ها را آموخت» (ترجمه فولادوند)، امکان این اتحاد را تأیید می‌کند.

بخش یازدهم: اشکالات دیدگاه علامه در انکار لفظ

دیدگاه علامه، با انکار لفظی بودن اسم اعظم، به چند اشکال اساسی مواجه است:

۱. تناقض با روایات: روایات صراحتاً از «اسم» و «حرف» به معنای لفظی سخن می‌گویند. انکار لفظ، مانند انکار نص روایات است.

۲. ناسازگاری با سلوک: اگر اسم اعظم غیرلفظی باشد، سلوک عرفانی که با ذکر و تکلم همراه است، بی‌معنا می‌شود.

۳. انکار دسترسی اولیا: اگر اسم اعظم ذات الهی باشد، دسترسی انبیا و اولیا به آن غیرممکن است، حال آنکه روایات این دسترسی را تأیید می‌کنند.

این اشکالات، مانند سنگ‌هایی‌اند که راه حقیقت را سد کرده و نیازمند تأمل‌اند.

جمع‌بندی

درس‌گفتار شصت و هفتم آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، با تبیین ماهیت اسم اعظم و نقد دیدگاه علامه طباطبایی، گامی استوار در معرفت توحیدی برداشته است. اسم اعظم، مجموعه‌ای از هفتاد و سه حرف لفظی است که در عالم ناسوت به صورت کلام ظاهر می‌شود، اما آثار آن از تلفیق لفظ با کمال نفسانی ناشی می‌شود. دیدگاه علامه در المیزان و رساله اسمائیه، که اسم اعظم را غیرلفظی و وجود عینی ذات الهی می‌داند، به دلیل تناقض با ظاهر روایات، عدم کفایت دلیل سیاق، ناسازگاری با سلوک، و انکار دسترسی اولیا، مردود است. اسم اعظم، مانند نوری است که در آینه کمال نفسانی سالک بازتابیده و با تلفظ لفظ، درهای عالم غیب را می‌گشاید.