متن تحقیق

سیطره رحمت الهی بر اسماء جلالی و جمالی و نقد شبهه خشونت در اسلام

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۴۱۹)

مقدمه

اسماء الحسنی، چون نگین‌هایی فروزان بر تاج الهی، جلوه‌های بی‌کران ذات، صفات و افعال خداوند متعال را در آینه وجود متجلی می‌سازند. این اسماء، گویی چون مشاعلی درخشان، راه حقیقت را در برابر تاریکی جهل و انحراف روشن می‌کنند. در میان این اسماء، «رحمت» و «رضا» به‌سان چشمه‌های جوشان لطف و جود الهی، و «غضب»، «لعن»، «اکراه»، «قتل» و «فتنه» چون تیغ‌های حکمت الهی، نظام رحمانی اسلام را در برابر شبهات خشونت و قهر طاغوتی آشکار می‌سازند. درس‌گفتار شماره ۴۱۹، چون رودی زلال، با تحلیلی کیفی و قرآنی از این اسماء، سیطره رحمت الهی را بر تمامی مصادیق خلقی، حتی طغیان، تبیین کرده و با نقدی عالمانه بر ادبیات ابتدایی که این اسماء را مجاز می‌انگارد، حقیقت معنایی آن‌ها را در ظرف الهی و خلقی روشن می‌کند.

بخش نخست: تقسیم‌بندی و جایگاه اسماء اولی و ثانوی در نظام الهی

اسماء اولی: رحمت و رضا، چشمه‌های جود الهی

اسماء «رحمت» و «رضا»، چون خورشید و مهتاب در آسمان الهی، جلوه‌های جمالی و اولی خداوند متعال‌اند که بر پایه لطف، کرم و جود بی‌کران الهی بر همه مخلوقات می‌تابند. رحمت، گویی چون دریایی بی‌انتها، تمامی عالم را در بر گرفته و رضا، چون گلی معطر، رضایت و خشنودی الهی و انسانی را در نظام خلقت متجلی می‌سازد. این اسماء، برخلاف اسماء جلالی، ذاتی و اولی‌اند، به‌گونه‌ای که در روایات اسلامی، تعبیر سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ (رحمت او بر غضبش سبقت گرفته) گواهی بر محوریت رحمت در نظام الهی می‌دهد. رحمت و رضا، نه واکنشی به اعمال خلقی، بلکه چون بارانی بهاری، بی‌سبب و از سر لطف بر همگان نازل می‌شوند.

اسماء ثانوی: غضب، لعن، اکراه، قتل و فتنه

در مقابل، اسماء جلالی چون «غضب»، «لعن»، «اکراه»، «قتل» و «فتنه»، به‌سان تیغ‌های بران حکمت الهی، اسماء ثانوی‌اند که در ظرف خلقی و به‌منظور تنبیه، اصلاح و برقراری تعادل پدیدار می‌شوند. این اسماء، گویی چون صاعقه‌هایی هدفمند، تنها در برابر انحرافات، فساد و طغیان نازل شده و در خدمت هدایت و اصلاح عالم قرار دارند. برخلاف رحمت که چون چشمه‌ای جوشان بی‌نیاز از سبب خلقی است، غضب و لعن واکنشی‌اند و به حکمت الهی، برای رفع کاستی‌ها و کنترل انحطاط خلقی به کار می‌روند. اکراه، قتل و فتنه نیز، هرچند در ظاهر با شدت همراه‌اند، در باطن، چون داروهایی تلخ، برای درمان بیماری‌های خلقی نازل می‌شوند.

تفاوت تناسب کمی و کیفی میان اسماء

تفاوت میان اسماء اولی و ثانوی، نه‌تنها در ماهیت، بلکه در تناسب کمی و کیفی آن‌ها نیز نمایان است. رحمت و رضا، با سعه بی‌کران خود، چون آسمانی گسترده، تمامی مصادیق خلقی را در بر می‌گیرند، درحالی‌که غضب، لعن و اکراه، با محدودیت و هدفمندی، چون ستارگانی خاص در این آسمان، تنها در موارد معین تجلی می‌یابند. این تناسب، گویی چون ترازویی دقیق، حکمت الهی را در توزیع فیض و قهر نشان می‌دهد، به‌گونه‌ای که رحمت، محور و غضب، تابع آن است. قرآن کریم، با تأکید بر سیطره رحمت، این حقیقت را در آیات متعدد، چون نوری فروزان، آشکار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش نخست

بخش نخست، به تقسیم‌بندی اسماء الحسنی به اولی (رحمت و رضا) و ثانوی (غضب، لعن، اکراه، قتل، فتنه) پرداخت. رحمت و رضا، به‌عنوان اسماء جمالی و اولی، بر پایه لطف الهی، محور نظام خلقت‌اند، درحالی‌که اسماء جلالی، ثانوی و واکنشی، در خدمت حکمت و اصلاح خلقی عمل می‌کنند. تفاوت تناسب کمی و کیفی این اسماء، سیطره رحمت را بر قهر الهی تثبیت می‌کند، گویی چون خورشیدی که تمامی سایه‌ها را در نور خود محو می‌سازد. این تحلیل، زمینه را برای بررسی سیطره رحمت الهی در بخش بعدی فراهم می‌آورد.

بخش دوم: سیطره رحمت الهی بر تمامی مصادیق خلقی

رحمت، محور نظام قرآنی

رحمت الهی، چون دریایی بی‌کران، تمامی عالم را در بر گرفته و در قرآن کریم، با آیه شریفه رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (سوره اعراف، آیه ۱۵۶، ترجمه فولادوند: «رحمتم همه چیز را فرا گرفته است»)، سیطره خود را بر هر موجودی آشکار می‌سازد. این سعه، گویی چون نوری بی‌مرز، حتی اسماء جلالی و مصادیق طغیان را در بر می‌گیرد. رحمت، نه‌تنها در خلقت، هدایت و مغفرت، بلکه در رفع موانع، ایجاد مودت، فضل و توفیق نیز متجلی است. قرآن کریم، این حقیقت را در آیات متعدد، چون مشاعلی درخشان، به نمایش می‌گذارد.

مصادیق رحمت در قرآن کریم

قرآن کریم، مصادیق رحمت الهی را چون ستارگانی در آسمان معرفت، در زمینه‌های گوناگون به تصویر می‌کشد:

• خلقت: آیه شریفه مَا تَرَىٰ فِي خَلْقِ الرَّحْمَٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ (سوره ملک، آیه ۳، ترجمه فولادوند: «در آفرینش خدای رحمان هیچ ناسازگاری نمی‌بینی») نشان می‌دهد که خلقت، جلوه‌ای از رحمت است.
• هدایت: در آیه هَٰذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ (سوره اعراف، آیه ۲۰۳، ترجمه فولادوند: «این [قرآن] بینش‌هایی از پروردگارتان و هدایت و رحمتی است»)، هدایت، نمود رحمت الهی است.
• مودت: آیه وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً (سوره روم، آیه ۲۱، ترجمه فولادوند: «و میان شما دوستی و رحمت قرار داد») مودت را از مصادیق رحمت می‌داند.
• رفع موانع: در آیه إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي (سوره یوسف، آیه ۵۳، ترجمه فولادوند: «مگر آنچه پروردگارم رحم کند»)، رفع موانع، جلوه رحمت است.
• مغفرت: آیه رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ (سوره مؤمنون، آیه ۱۱۸، ترجمه فولادوند: «پروردگارا، بیامرز و رحم کن») مغفرت را در ذیل رحمت قرار می‌دهد.
• فضل: در آیه لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ (سوره نور، آیه ۲۰، ترجمه فولادوند: «اگر فضل خدا و رحمتش بر شما نبود»)، فضل الهی، نمود رحمت است.
• توفیق: آیه لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (سوره آل‌عمران، آیه ۱۳۲، ترجمه فولادوند: «شاید مورد رحمت قرار گیرید») توفیق را از رحمت می‌داند.

این مصادیق، گویی چون شاخه‌های درختی تنومند، ریشه در رحمت الهی دارند و سیطره آن را بر تمامی شئون خلقی نشان می‌دهند.

رحمت و طغیان: محدودیت حکیمانه

حتی طغیان، که گویی چون سایه‌ای تاریک در برابر نور رحمت قرار دارد، در ذیل رحمت الهی است. آیه شریفه لَوْ رَحِمْنَاهُمْ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ (سوره مؤمنون، آیه ۷۵، ترجمه فولادوند: «اگر به آنان رحم کنیم، در طغیانشان فرو می‌روند») نشان می‌دهد که رحمت، طغیان را نیز در بر می‌گیرد، اما برای جلوگیری از فساد و حفظ تعادل خلقی، مقید می‌شود. این محدودیت، خود جلوه‌ای از رحمت است، گویی چون جراحی حکیمی که برای نجات بیمار، بخشی از بدن را قطع می‌کند. رحمت مقید، نه انکار رحمت، بلکه حکمت الهی در طغیان‌زدایی است.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم، به تبیین سیطره رحمت الهی بر تمامی مصادیق خلقی پرداخت. رحمت، با سعه بی‌کران خود، خلقت، هدایت، مودت، مغفرت، فضل و توفیق را در بر می‌گیرد و حتی طغیان را در ذیل خود قرار می‌دهد. محدودیت رحمت در برابر طغیان، جلوه‌ای از حکمت الهی است که برای حفظ تعادل خلقی اعمال می‌شود. این تحلیل، گویی چون مشعلی فروزان، محوریت رحمت را در نظام قرآنی تثبیت کرده و زمینه را برای نقد شبهه خشونت فراهم می‌آورد.

بخش سوم: نقد شبهه خشونت و تبیین حکمت اسماء جلالی

رد شبهه خشونت در اسلام

ادعای خشونت ذاتی در اسلام، گویی چون غباری بر آیینه حقیقت، ناشی از نادانی و غفلت از سیطره رحمت الهی است. قرآن کریم، با آیه شریفه وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ (سوره بقره، آیه ۲۵۱، ترجمه فولادوند: «اگر خدا برخی از مردم را به‌وسیله برخی دیگر دفع نمی‌کرد، زمین تباه می‌شد») نشان می‌دهد که اسماء جلالی چون قتل و غضب، در ظرف حکمت و رحمت، برای حفظ تعادل و جلوگیری از فساد خلقی عمل می‌کنند. خشونت، جایی است که حکمت و رحمت غایب باشد، اما در نظام قرآنی، تمامی اسماء، گویی چون شاخه‌هایی از درخت رحمت، در خدمت هدایت و اصلاح‌اند.

حکمت اسماء جلالی در نظام رحمانی

اسماء جلالی، چون تیغ‌های حکمت الهی، در ظاهر با شدت همراه‌اند، اما در باطن، گویی چون داروهای شفابخش، برای درمان بیماری‌های خلقی نازل می‌شوند. غضب، لعن، اکراه، قتل و فتنه، هرچند در نگاه ابتدایی با قهر و خشونت همراه به نظر می‌آیند، در نظام قرآنی، در خدمت رحمت و هدایت‌اند. برای نمونه، قتل در آیه قَتَلَهُمُ اللَّهُ (سوره انفال، آیه ۱۷، ترجمه فولادوند: «خداوند آنان را کشت»)، نه با ابزار مادی، بلکه با عوامل گوناگون (حتی غیرمادی) رخ می‌دهد و در خدمت حکمت الهی است. این اسماء، گویی چون صاعقه‌هایی هدفمند، تنها بر سر گناهکاران و طاغیان نازل می‌شوند تا تعادل خلقی حفظ گردد.

نقد ادبیات ابتدایی و مجاز انگاشتن اسماء

ادبیات ابتدایی، اسماء الهی چون رحمت، قتل و فتنه را به دلیل خلقی بودن، مجاز می‌انگارد، گویی که این اسماء به دل و ذهن انسانی وابسته‌اند. این دیدگاه، چون سایه‌ای بر نور حقیقت، ناشی از عدم درک این اصل است که الفاظ برای روح معانی وضع شده‌اند (الأَلْفَاظُ وُضِعَتْ لِرُوحِ الْمَعَانِي). رحمت الهی، نیازی به دل انسانی ندارد، همان‌گونه که قتل الهی، نیازی به چاقو یا ابزار مادی ندارد. برای نمونه، قتل در فقه اسلامی، با هر عاملی (چاقو، سکته، ترس) می‌تواند رخ دهد، و در ظرف الهی، این عوامل گوناگون، گویی چون قلم‌های نقاش الهی، در خدمت حکمت‌اند.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم، به نقد شبهه خشونت در اسلام و تبیین حکمت اسماء جلالی پرداخت. ادعای خشونت، ناشی از نادانی و غفلت از سیطره رحمت و حکمت الهی است. اسماء جلالی، در ظرف رحمت و حکمت، برای حفظ تعادل خلقی عمل می‌کنند. نقد ادبیات ابتدایی نشان داد که اسماء الهی، حقیقت دارند، نه مجاز، زیرا الفاظ برای روح معانی وضع شده‌اند. این تحلیل، گویی چون رودی زلال، حقیقت رحمانی اسلام را در برابر شبهات خشونت آشکار می‌سازد.

بخش چهارم: حقیقت اسماء الهی و تشخیص رحمت در جلال

حقیقت اسماء الهی: فراسوی لوازم خلقی

اسماء الهی، چون رحمت، رضا، غضب، قتل و فتنه، حقیقت معنایی دارند و نیازی به لوازم خلقی چون دل، ذهن یا ابزار مادی ندارند. علم الهی، گویی چون نوری بی‌نیاز از ظرف ذهن، و قتل الهی، چون عاملی بی‌نیاز از چاقو، در ظرف حق تعالی متجلی می‌شوند. برای نمونه، آیه شریفه قَاتَلَهُمُ اللَّهُ (سوره انفال، آیه ۱۷، ترجمه فولادوند: «خداوند با آنان جنگید») نشان می‌دهد که قتل الهی، با هر عاملی، حتی غیرمادی، ممکن است. این حقیقت، گویی چون آیینه‌ای صیقل‌یافته، لوازم خلقی را از اسماء الهی زدوده و معنای اصیل آن‌ها را آشکار می‌سازد.

تشخیص رحمت در اسماء جلالی: بصیرت اولیا

تشخیص رحمت در اسماء جلالی، چون تیغ و قتل، نیازمند بصیرتی است که گویی چون چشمی تیزبین، حقیقت را در پس ظاهر می‌بیند. امیرالمؤمنین (ع)، در برابر تیغ ملجم، رحمت الهی را می‌بیند و می‌فرماید: «فُزْتُ» (رستگار شدم)، درحالی‌که دیگران، تنها درد را حس می‌کنند و فریاد «أَخْ» و «أَوْخْ» سر می‌دهند. این بصیرت، مانند تخصص پزشکی است که فشار خون را از صدا تشخیص می‌دهد، یا نقاشی که چروک‌های صورت را به‌دقت می‌بیند. اولیای خدا، با این بصیرت، رحمت را در تیغ و حکمت را در قهر می‌بینند.

روان‌شناسی علم و رحمت: شیر مادر یا خون زالو

علم، گویی چون شیر مادر یا خون زالو، دو چهره دارد. اگر علم، مانند شیر مادر باشد، اعتیاد معنوی، صفا و عشق می‌آورد، چنان‌که در گذشته، استاد و شاگرد با نامه‌نگاری عاشقانه، چون مادری و فرزندی، به هم پیوند داشتند. اما اگر علم، مانند خون زالو باشد، خباثت و گمراهی می‌زند، گویی چون زالویی که خون می‌مکد و می‌میرد. در روزگار کنونی، علم، چون شیر خشک، بی‌روح است و پیوند معنوی میان استاد و شاگرد را گسسته است. این تمثیل، گویی چون مشعلی فروزان، ضرورت بصیرت در کسب علم را روشن می‌سازد.

تخصص در تشخیص اسماء: قیافه‌شناسی معنوی

تشخیص کمالات و اسماء الهی، مانند قیافه‌شناسی (تشخیص کرد، لر یا نقاش از چروک‌های صورت)، تخصصی است که نیازمند بصیرت است. اولیای خدا، گویی چون نقاشانی تیزبین، رحمت را در تیغ و علم را در گمراهی تشخیص می‌دهند. این تخصص، مانند تشخیص کرد از چشم و پس‌سر در بازار سنندج، ظریف و دقیق است و تنها با بصیرت معنوی ممکن می‌شود. این تمثیل، گویی چون آیینه‌ای زلال، ضرورت بصیرت در فهم اسماء الهی را آشکار می‌سازد.

جمع‌بندی بخش چهارم

بخش چهارم، به تبیین حقیقت اسماء الهی و تشخیص رحمت در جلال پرداخت. اسماء الهی، حقیقت دارند و نیازی به لوازم خلقی ندارند. تشخیص رحمت در اسماء جلالی، نیازمند بصیرت اولیاست که حقیقت را در پس ظاهر می‌بیند. علم، اگر مانند شیر مادر باشد، صفا می‌آورد، وگرنه چون خون زالو، گمراهی می‌زند. تشخیص اسماء، مانند قیافه‌شناسی معنوی، تخصصی است که تنها با بصیرت ممکن می‌شود. این تحلیل، گویی چون رودی زلال، حقیقت اسماء الهی را در نظام رحمانی آشکار می‌سازد.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

درس‌گفتار شماره ۴۱۹، چون آیینه‌ای صیقل‌یافته، سیطره رحمت الهی را بر اسماء جلالی و جمالی و حقیقت رحمانی اسلام را در برابر شبهات خشونت به نمایش گذاشت. رحمت و رضا، به‌عنوان اسماء اولی، محور نظام خلقت‌اند، درحالی‌که غضب، لعن، اکراه، قتل و فتنه، به‌سان اسماء ثانوی، در ظرف حکمت و رحمت عمل می‌کنند. آیه شریفه رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (سوره اعراف، آیه ۱۵۶) سیطره رحمت را بر تمامی مصادیق، حتی طغیان، تثبیت می‌کند، و محدودیت رحمت در برابر طغیان، جلوه‌ای از حکمت است. ادعای خشونت در اسلام، ناشی از نادانی و غفلت از این سیطره است. اسماء الهی، حقیقت دارند، نه مجاز، زیرا الفاظ برای روح معانی وضع شده‌اند. تشخیص رحمت در جلال، نیازمند بصیرت اولیاست، و علم، اگر مانند شیر مادر باشد، صفا می‌آورد، وگرنه چون خون زالو، گمراهی می‌زند. اسلام، با مهندسی رحمانی قرآن کریم، دین مهربانی و حکمت است، و نسبت خشونت به آن، گویی چون ظلمی بزرگ، نشانه ناآگاهی از حقیقت قرآنی است.